Sobresaturación informativa

A veces lo que me asusta no es el vivir en mi propio mundo imaginario, en mi cueva decorada con gran horterismo. A ratos soy feliz con la sola compañía de mi falta de información,  perspectiva y objetividad. Lo que me da miedo es salir ahí fuera y ver que las sombras que pueblan mis pesadillas son simples miniaturas de lo que me espera en el mundo real.

Sinceramente, y desde mi vocación profesional, en ocasiones preferiría vivir después del apagón, donde no llegara el amarillismo, la sangre, las vísceras ni el ultrarrealismo. Donde primara la información veraz y no el número de ventas. La redacción ideal sería aquella en que se escogiera un tema por ser una buena noticia y no una repetición catatónica de una crisis mil y una veces temida y anunciada.

  A veces, y solo a veces, preferiría la ignorancia.

 O Vicedo, 18 de agosto 2012

A veces, y solo a veces, preferiría que el nevado de mi pantalla no cesase nunca.

Necesitamos máis xornadas de reflexión (Andrea L. Lozano)

Estou fóra da casa, a tres mil quilómetros de onde se está intentando un cambio -pacífico- no noso sistema político. Non vou mollarme no tema neste momento, especialmente porque só podo seguir os sucesos a través dos medios, e non dende as prazas, como moitos dos meus compañeiros si o están facendo dende Santiago de Compostela, ou Barcelona, pero non por iso deixo de interesarme. E hoxe traiovos un grao de area, esta vez dende Santiago de Compostela e da man de Andrea L. Lozano, compañeira e xornalista.

Necesitamos máis xornadas de reflexión-Andrea L. Lozano (Galicia Hoxe.com)

O problema de sobrepasar o 130 e non sabelo

Reportaxe realizada orixinalmente para a asignatura "Xornalismo Especializado" (Universidade de Santiago de Compostela) en maio do 2010. O proceso de documentación e serie de entrevistas levouse a cabo conxuntamente con Belén Castro e Alba Lago.

Máis do dous por cento da poboación mundial posúe altas capacidades intelectuais. Esa é a porcentaxe aproximada dos que se atopan na vertente dereita da Campá de Gauss, dos que se consideran fóra da desviación típica media. A Campá de Gauss adoita servir para exemplificar como funciona a distribución normal dunha característica específica entre os membros dunha mostra determinada. Neste caso a media do Cociente Intelectual (CI), a intelixencia típica, está marcada por estándar en 100. Os que alcanzan, ou sobrepasan, o 130 reciben a denominación de “superdotados”, e son aproximadamente ese dous por cento das estatísticas. Pero a realidade di que a maior parte das persoas con altas capacidades intelectuais permanece oculta á vista pública, sen ser nunca recoñecida por profesionais como o que é: superdotada. A comprobación desta característica resulta ser un asunto tecnicamente complicado. Non é, como se acostuma pensar, só pasar un test de intelixencia, demostrar que existe capacidade de asociación para seleccionar a figura correcta nunha serie de formas xeométricas. No momento actual na nosa comunidade, tanto dende os gabinetes psicolóxicos privados como dende os Equipos de Orientación Específicos (EOE), –un órgano dependente da Consellería de Educación especializado en dar soporte aos colexios e institutos galegos en materia de intervención e axuda psicopedagóxica- inténtase apostar por un modelo integral na detección de altas capacidades intelectuais que inclúa a creatividade, os hábitos de traballo e a motivación, e, por suposto, a capacidade intelectual que cualifican as probas de CI. O Modelo Renzulli racha cos típicos tests de intelixencia, pero a pesar de que xa en moitos casos se emprega, o resultado segue a ser o mesmo: non se alcanza a diagnosticar a ese dous por cento. Mais non só Galicia sufre de falta de detección de persoas -especialmente grave é o caso dos nenos- con altas capacidades intelectuais, toda España está acusando a perda de potencial intelectual, a fuga de cerebros non é hoxe unha realidade allea ao contexto nacional, máis ben é unha tara da que profesores, psicólogos e familias se queixan cando se fala de superdotación. Ante a pregunta de “¿Por que non se recoñece a ese dous por cento a realidade das súas capacidades intelectuais?” as respostas son variadas, pero todas inciden nalgo común: os problemas máis graves están na detección e identificación.

A fórmula máxica: formación, recursos e protocolo

A identificación de nenos e adolescentes superdotados é de por si complexa por tratarse dun momento complicado na súa formación como persoas, tanto emocional como intelectual, pero aínda así, é nestas idades cando máis beneficioso para a persoa resulta descubrir que ten altas capacidades, dese xeito poderá desenvolverse intelectual e emocionalmente de acordo ás súas necesidades específicas.

Pero a diagnose da superdotación non é sinxela e dende diferentes colectivos implicados no tema asegurase que o problema máis destacado para realizala correctamente está na formación. Na de orientadores e profesores. Algúns orientadores confirman que a súa formación no tema da superdotación se debeu ao propio interese, a ser, dalgún xeito, autodidactas. Pero estes casos, admite Rubén Silva Loureiro, pedagogo pertencente á Asociación de Pedagogos de Galicia (APEGA), son os menos. Rubén sinala, tal e como o fai Carmen Pomar Tojo, Directora da Unidade de Investigación e Estudos sobre superdotación da Universidade de Santiago de Compostela (USC), que o único contacto que moitos futuros orientadores terán coa temática das altas capacidades intelectuais está no temario de oposicións, nun só tema, que pode nin chegar a saír no seu exame. Mesmo na carreira non se trata directamente a superdotación, asevera o pedagogo. Carmen, que tamén imparte clases na Facultade de Psicoloxía de Santiago de Compostela, sinala directamente, que nos plans de estudo adaptados ao Espazo Educativo Superior Europeo non hai unha materia específica sobre sobredotación e se este contido se engade é en base á vontade de cada un dos profesores.

Non obstante, a falta formación non é o único problema ao que se enfrontan os profesores e orientadores á hora de detectar a presenza de nenos con altas capacidades intelectuais nas súas aulas. Dende o propio Equipo de Orientación Específico da Xunta de Galicia sinálase unha gran falta de recursos humanos e técnicos para cubrir as demandas de todos os colexios de Galicia. Neste momento existe un destes equipos en cada provincia, formado cada un deles por unha persoa. Isto non resulta suficiente se comparamos o número de alumnos de educación obrigatoria de cada unha das provincias: o 80% dos estudantes de primaria e secundaria están repartidos entre A Coruña e Pontevedra. O 20% restante atópase dividido entre Lugo e Ourense. Debido a esta falta de recursos a resposta directa destes equipos externos aos colexios é en moitas ocasións máis lenta do que sería psicoloxicamente recomendable para o alumno. Porque non se debe esquecer en ningún momento que o proceso de detección da superdotación inflúe, para ben ou para mal segundo se desenvolva, nos nenos.

Dende o Equipo de Orientación Específico da provincia de A Coruña resáltase un último piar onde se debe, aínda que polo momento non se fai, afianzar a detección das altas capacidades: un protocolo de análise común. Hoxe en día a falta dunhas normas establecidas que permitan establecer unhas rutinas de detección estandarizadas é outra das grandes eivas que sofren en primeira persoa aqueles que teñen altas capacidades. En cada centro as probas de capacidade intelectual realízanse dun modo diferente, o que pode levar a diversos resultados para un mesmo neno dependendo do tipo de tests que se apliquen. Isto non fai senón complicar un proceso que de por si é laborioso e esixe gran dedicación. Luís Rodríguez Cao, o especialista en sobredotación intelectual do EOE da Coruña, afirma rotundamente, que pese a que existe comunicación directa entre os catro equipos galegos, e polo tanto aplican procedementos similares, a necesidade dun protocolo xa está a ser debatida na Xunta de Galicia, pero aínda non hai ningún avance significativo, polo de agora non existe, por tanto, un protocolo común formal para detectar aos rapaces con sobredotación. Tanto Rubén como Carmen ou Luís, non obstante, coinciden nun punto crítico sobre estes protocolos: debe tratarse en todo momento de “protocolos de mínimos” xa que o que se busca con eles é un funcionamento coordinado entre orientadores, colexios e EOE’s, pero coa suficiente liberdade e flexibilidade como para poder adaptarse ás necesidades específicas de cada alumno, evitando que o que ía ser unha mellora da situación se converta nun “corsé”.

A fórmula do éxito na avaliación e correcta educación dos nenos aos que se lles presupoñen altas capacidades intelectuais parece sinxela: formación dos orientadores+recursos técnicos e humanos+ protocolo común. Pero os feitos demostran que lograr identificar a ese dous por cento da poboación non é tan doado como semella.

Crecer sen saber o bo que es

Está claro que as fórmulas máxicas funcionan en poucas ocasións, case en ningunha. E se como é o caso galego, no que aínda non existe ningún protocolo común, por moito que as leis conteñan o presuposto de que cada colexio debe ter unha folla de actuacións para as necesidades especiais dos seus alumnos, a situación non pode mellorar da noite á mañá. Isto sábeno de primeira man moitos pais de alumnos e alumnas da educación obrigatoria galega que sufriron, e están a sufrir, as dificultades que se presentan á hora de identificar a capacidade intelectual dos seus fillos.

Os casos de colexios nos que os orientadores se negan, tácita ou explicitamente, a aceptar que algúns dos alumnos que se lles remiten poidan ser superdotados non son estraños na nosa xeografía. Os motivos que se alegan dende os centros educativos poden variar, algúns pais de alumnos potencialmente superdotados teñen oído cousas como “O colexio ten moitos problemas con outros nenos como para preocuparse destes” (referíndose a dúas nenas ás que xa se lles recoñecera dende o Equipo de Orientación Específico a sobredotación). Os pais que sofren a negación dunha atención específica aos seus fillos consideran que un dos grandes problemas aos que se deben enfrontar non é o outro que á sociedade e ao concepto que nela se ten da sobredotación intelectual. Segundo eles, é común pensar que como un rapaz ou rapaza é superdotado non precisa de axuda á hora de estudar, crese que vai saber todo sobre calquera tema que se lle presente polo simple feito de ter unhas capacidades de aprendizaxe maiores que as dos seus compañeiros.

Un destes pais, Octavio, quéixase abertamente de que dende os colexios nos que as súas fillas estudaron se prestaba unha maior atención aos alumnos que sofren deficiencias –algo que considera moi positivo e, dende logo necesario- que aos que son superdotados. Octavio cre que este é un dos principais puntos que debe cambiar, na súa opinión debe entenderse que a sobredotación intelectual conleva tamén unhas necesidades específicas na educación. Unhas necesidades que el non ve cubertas, en xeral, polo sistema educativo galego. Pero non é el o único pai que tivo que sufrir lentos e infrutuosos procesos, nos que máis semellaba que loitara contra o colexio, para lograr que se admitira a situación dos seus fillos e se puxeran en marcha as adaptacións necesarias para lograr mellorala. Tanto Berta como Ana pelexaron, e non só no sentido metafórico da palabra, con orientadores, profesores e pais de outros alumnos para que finalmente se levaran a cabo as medidas proxectadas polos Equipos de Orientación. Medidas que nalgúns dos casos chegaron tarde, foron insuficientes ou, directamente, resultaron mal aplicadas, dando lugar a máis dores de cabeza das que curaban. E é que, como Carmen Pomar puntualiza, en moitas ocasións o neno acaba sendo “un campo de batalla” no que dun lado tiran os pais e do outro os profesores, danando máis ao rapaz que axudándolle a comprender e asimilar as súas capacidades.

A cara e a cruz da moeda

Mais non todo son puntos negativos á hora de falar da superdotación en Galicia. Debe quedar patente que existen certas iniciativas, non procedentes do goberno autonómico iso si, que facilitan a vida, intelectual e social, dos nenos con altas capacidades intelectuais da nosa comunidade. E é que como ben resaltaba Jorge Mira, o encargado das admisións na asociación de superdotados MENSA na súa sección española, as persoas con altas capacidades son como calquera outro ser humano. Non se trata de extraterrestres nin dunha evolución superior da raza. Atopámonos ante nenos e nenas que xogan, se divirten e queren aprender, como todos. Por iso é tan importante que se rompa o tópico da falta de socialización que pode darse entre eles e o resto dos compañeiros, ou a presión e o acoso que poden sufrir dende o seu entorno escolar. Unha destas iniciativas punteiras en Galicia é a Asociación das Altas Capacidades (ASAC) que funciona como un proxecto de ampliación extracurricular para rapaces superdotados. Nesta asociación os nenos con altas capacidades teñen a oportunidade de socializar entre iguais mentres reciben cursiños sobre os temas que máis lles gustan (que poden ir dende a astronomía á arqueoloxía ou á arte contemporánea). Ao mesmo tempo os pais teñen acceso a grupos de apoio e a unha “escola para pais” na que os psicólogos da Universidade de Santiago de Compostela lles achegan consellos á hora de tratar as situacións específicas que se xeran no día a día dos seus fillos adolescentes.

Se ben esta asociación non é a única destas características que existe en España si o é na nosa comunidade, e dende ela, non deixa de pedirse que aumente a visibilidade da superdotación e das súas necesidades educativas, outro dos puntos clave desa fórmula máxica que, se fora realmente aplicable, faría que se cumprise a estatística do dous por cento da poboación con altas capacidades intelectuais.

E despois da crise, ¿que?

Foro Internacional sobre Economía e Xestión da Comunicación: O novo panorama mediático

O Foro Internacional sobre Economía e Xestión da Comunicación organizado pola facultade de Ciencias da Comunicación da Universidade de Santiago de Compostela reuniu o pasado 16 de Xullo a un nutrido grupo de poñentes internacionais que diseccionaron en profundidade a situación actual do xornalismo e a súa proxección no futuro. Os temas tratados abrangueron especialmente os recentes cambios que se viñeron dando nos últimos anos no mundo da empresa xornalística e a influencia que a crise económica está a ter na produción informativa. Non obstante, pese á sombría situación que afronta o xornalismo hoxe en día e a moitos dos riscos negativos que se destacaron da actual recesión económica, os poñentes, especialmente o Dr. Rosental Calmon Alves da Universidade de Texas en Austin (Estados Unidos) e o Dr. Timoteo Álvarez da Universidade Complutense de Madrid, non perderon o sentido do humor e achegaron reflexións cargadas de ironía e acidez que fixeron esbozar aos asistentes sorrisos de complicidade ao tempo que asimilaban as poñencias. A intensidade do encontro quedou patente tanto nos asistentes como nos convidados cando tras case doce horas de charlas se deu por finalizado o evento. Pese a que o 16 de xullo resultou ser un día longo o resultado foi o agardado, tanto os asistentes como os que sentaron trala mesa principal e os micrófonos se deron por satisfeitos e agradeceron ter a oportunidade de asistiren ao Foro.

A escolla de intervencións no Foro foi selecta e púidose contar con trece representantes de oito países diferentes que aportaron a súa experiencia nos medios de comunicación e no exercicio da docencia para achegar novas visións sobre o xornalismo do Século XXI e intentar aportar solucións para unha crise que, segundo Ramón Zallo, da Universidade do País Vasco, é tanto estrutural como coxuntural.

No Foro interviron (por orde cronolóxica)

O Doutor Miquel de Moragas i Spà , quen centrou a súa intervención sobre todo na importancia da investigación aplicada no campo dos medios de comunicación como maneira de resolver algúns dos problemas derivados da situación de crise. Esta crise, cando falamos dos medios de comunicación de masas, é un ciclo crítico que se retroalimenta, xa que, en opinión do catalán, se fomenta a dependencia de inversores privados e no momento en que o número de créditos para a industria comunicativa diminúe, tamén se reducen os gastos de produción, o que leva a peores contidos, o cal reverte negativamente especialmente nos consumidores.

A Doutora María Michalis (tamén presente nas redes sociais) centra as súas investigacións nas políticas europeas de comunicación e na situación de converxencia tecnolóxica que se está a dar hoxe en día e polo tanto artellou a súa explicación no Foro arredor da evolución das políticas de comunicación que se deron en Europa e na Unión Europea dende 1974, destacando principalmente o feito de que dende as institucións comunitarias o que se buscaba era potenciar o libre movemento de contidos, especialmente na produción televisiva, entre os diferentes países membros. Tamén se destaca da súa intervención que a Unión Europea en todo momento pretendeu, con medidas máis ou menos acertadas, combinar o recoñecemento á situación sociocultural europea e os intereses económicos dos países membros.

O doutor Ramón Zallo, Catedrático no Departamento de Comunicación Audiovisual e Publicidade da Universidade do País Vasco e licenciado en Dereito e Economía pola Universidade Comercial de Deusto. Zallo é tamén autor de diversos libros sobre economía e política da cultura e da comunicación.A intervención de Zallo moveuse en todo momento arredor da implantación da Televisión Dixital Terrestre (TDT) e das últimas leis relativas ao audiovisual español, centrándose, por tanto, nun tema propio do seu ámbito de estudo. Na súa opinión, as leis de comunicación vixentes en España, froito do goberno socialista dende o ano 2004 ata a actualidade, son ante todo, desreguladoras e liberalizadoras, contravindo os presupostos do servizo público do que parten. A crítica do doutor quedou patente dende o primeiro momento, xa que expresou de viva voz que era contrario por principios a estas leis e que todos debían estar avisados dilo antes de escoitar os seus argumentos. Ao afondar na temática da Televisión Dixital Terrestre deu gran importancia ao feito de que as potencialidades deste novo tipo de emisións estaban sendo realmente desaproveitadas. Hoxe en día non se fai uso dos sistemas avanzados que a TDT propoñía, nas súas propias palabras queda claro que “Se sigue haciendo televisión tradicional pero con dos nuevos canales por cada emisor”. Nestes momentos realmente hai un exceso de oferta que non é absorbida satisfactoriamente polo consumidor. Non obstante, este exceso non é incompatible con un funcionamento oligopolístico protexido pola clase política, hoxe operan demasiadas empresas como para que a televisión en aberto permita obter beneficios. Outro dos grandes problemas que se trataron durante a exposición de Zallo foron os problemas que sufre e sufrirá o ámbito da radiotelevisión pública derivados das leis do audiovisual. Na súa opinión o que se logrou foi reducir o rol da Corporación de Radio Televisión Española, en parte debido ao seu novo sistema de financiación, que resultará deficitario a medio-longo prazo. A conclusión final que aporta o vasco é que as últimas leis do audiovisual español son “desreguladoras y liberales. Esto es una decisión política, no es un imperativo social ni económico.” Non obstante, Zallo non pecha a porta a algún resultado positivo no audiovisual de carácter público, iso si, di que será no ámbito das comunidades autónomas, nunca a nivel estatal.

O Doutor Germán Rey, a súa intervención tivo como eixo as políticas culturais e comunicativas levadas a cabo en América Latina, zona que el coñece de primeira man debido aos seus estudos sobre medios de comunicación no continente. O punto central desta exposición baseouse na idea de que “lo que hace falta en América Latina no son televisiones, radios o tecnología sino unir ciudades que habían estado rotas”. Segundo el mesmo dixo, dende as conversacións da Ronda Uruguay non existiu ningún tratado realizado por Estados Unidos no que se contemplara acultura como materia excepcional (como si se tivera en conta no ultimo tratado asinado entre Estados Unidos e a Unión Europea). Ademais, é de ter en conta que no continente americano as políticas culturais e comunicativas tenderon dos intereses socioculturais aos intereses económicos, dando lugar a que moitas das políticas culturais imperantes tiveran as súas orixes e primeiros impulsos nos movementos sociais antes que nos propios gobernos latinos. Non obstante, todos os gobernos de América Latina, e con eles todos os cambios de lexislaturas que se deron no tempo, tiveron consecuencias na organización das políticas comunicativas e neste panorama novo e cambiante apareceron novos desenvolvementos no campo comunicativo e cultural que se deron entre crispacións, tensións políticas e campañas mediaticas. Hoxe en día Latinoamérica vive nun marco de inestabilidade entre medios, goberno e cidadáns, e iso reflíctese nos comportamentos e actitudes dos cidadáns e tamén das institucións.

O Doutor Rosental Calmon Alves (a quen podemos atopar en twitter), que na actualidade é doutor en Comunicación pola University of Texas de Austin (Estados Unidos). É tamén director da Cátedra Knight en Xornalismo e da Cátedra UNESCO de Comunicación na mesma universidade. Alves foi director e fundador do Knight Center for Journalism in the Americas. Alves, na súa intervención, partiu da idea de mediamorfosis de Fiedler (1997) segundo a cal se seguiu un proceso de evolución lóxico dende os medios de comunicación de masas tradicionais aos novos medios dixitais, para opoñerlle o vocablo da súa propia creación: mediacidio (2001), ou a “muerte del sistema” de medios no contexto industrial e o nacemento dun novo sistema de medioscompatibles co mundo dixital. Un dos puntos máis importantes da súa exposición foi a “metáforado ecosistema” como explicación relativa ao cambio de xestión das estruturas das empresas decomunicación. Para cambiar a xestión hai que realizar modificacións en relación con contexto e coa situación do momento do ecosistema mediático en que está inserida a empresa. Na actualidade hai unha gran biodiversidade no mundo dos novos medios na que se pode dar unha gran relación simbiótica entre os diferentes medios e soportes. Pero para elo é necesario entender que unha rede de comunicación é un ecosistema que ten vida propia, como un ecosistema económico o biolóxico e tamén ter en conta que neste novo ecosistema se xeran novas relacións, como por exemplo o feito de que os medios de masas perden poder e control mentres os individuos conectados en redes crecen exponencialmente, tamén en poder e control. Quizás o máis revolucionario hoxe en día respecto dos medios dixitais é o feito de que, neste novo ecosistema, o receptor é, por primeira vez, un emisor con gran capacidade para crear. A empresa periodística ten que adaptarse a todos estes novos cambios, ante todo, a empresa comunicativa debe deconstruír para logo reconstruír de maneira dixital os medios tradicionais.

A Doutora Rosario de Mateo, pretendeu resumir na súa intervención as transformacións que teñen lugarna industria dos medios de comunicación partindo da idea de que os cambios se teñen que encadrar na propia transformación do modelo económico e social español. Estas modificacións están caracterizadas por factores tecnolóxicos, como a difusión dos contidos, políticos, por exemplo a liberalización da televisión, económicos, como a concentración empresarial e sociais como a elevación do nivel de vida ou a alfabetización dixital, que segue a ter como contraparte o incremento das brechas dixitais. Hoxe en día pódese sinalar que a situación dos medios de comunicación se caracteriza por unha revolución tecnolóxica, unha maior democratización en acceso e contidos, unhas políticas de comunicación que favorecen a liberalización do mercado audiovisual e, en definitiva, por unha gran indefinición.

Martín Becerra, coñecedor directo das industrias culturais de América Latina, amosou aos asistentesas diferenzas entre a configuración das mesmas en Latinoamérica e Europa Occidental ou Estados Unidos. Aínda que hoxe en día a situación das industrias culturais e comunicativas destas tres zonasson moi distintas, isto é estraño xa que ata non fai moitos anos as tendencias de América Latina e Estados Unidos eran similares, especialmente nos modelos comerciais. As diferenzas dos modelos latinos radican especialmente nos problemas propios de cada país, como por exemplo o tamaño dos mercados nacionais. Na opinión deste profesor os problemas básicos da cultura e a comunicación no continente americano radican especialmente na docilidade dos sistemas políticos, en que os actores mediáticos son actores comerciais (non hai gran presenza de medios públicos), na extranxeirización da propiedade e dos contidos dos medios latinos e nos oligopolios da telecomunicación.


A intervención de José Marques de Melo, ao igual que a de Becerra, centrouse especialmente na situación da comunicación no seu país, neste caso Brasil. Na súa opinión os problemas de comunicación de América Latina, e por tanto de Brasil, non son propiamente de comunicación, senón problemas sociais, económicos e políticos. Certamente, a excepción de Brasil e México, América Latina é o continente onde menos se inviste en publicidade. Ademais, Brasil presenta certas características propias como a polarización económica e social, que xera estilos comunicativos moi diferenciados entre o urbano e o rural. Así a folkcomunicación dun Brasil máis arcaico e socialmente discriminado oponse ao extremo da alta tecnoloxía e dos seus modos de comunicación. No Brasil de hoxe en día as comunidades marxinais resisten fronte á tecnoloxización e os fluxos culturais dominantes mediante os seus riscos típicos como a danza, o baile e os iconos (exvotos).

O doutor Jesús Timoteo Álvarez, Catedrático de Historia da Comunicación pola Universidade Complutense de Madrid (UCM), planteou como punto central a súa sección de estudo, xa que se tomou en conta especialmente a pregunta “¿E despois da crise que?” chegando á conclusión de que ata o momento as propostas posibles dende todos os ámbitos non resolven a medio prazo os problemas da industria comunicativa e cultural. Nas ´súas propias palabras hoxe en día “estamos viviendo la muerte de un mundo y de una cultura, la de la sociedad de masas”.


O doutor Octavio Islas presentou no Foro os resultados e variables sobre as que se estruturaba un estudoque se estaba levando a cabo en México para coñecer porque os cidadáns do país son ou non usuarios da Internet e que valoración lle conceden a este servizo. As variables empregadas abranguían dende o lugar onde se usaba a Internet ata os efectos sociais que tiña o seu uso.


A intervención do Doutor Mariano Cebrián Herreros tivo o seu punto forte na temática dos cibermedios e do futuro dos medios tradicionais, anticipando, como outros dos convidados que “la televisión es la próxima difunta, ya que todo se va reajustando y se va modificando el planteamiento”. Na súa opinión, o futuro do xornalismo dixital atópase nas plataformas de contidos, nas grandes agrupacións de medios e contidos. Os medios que, segundo Cebrián Hererros, se acumulan son os medios tradicionais (prensa, radio, televisión e cine), os cibermedios (a Internet como plataforma e rede de redes) e as redes de comunicación móbiles. Non obstante, o que máis falla fai neste momento son as ideas, xa que “quien tiene una idea tiene una mina”, despois xa só queda trasladalo a todas as pantallas posibles.


O eixo central sobreo que xirou toda a exposición do Doutor Elías Machado, foi o uso que se fai, ou non, das plataformas dixitais na ensinanza, no mundo empresarial e tamén no eido do xornalismo profesional. Na súa opinión, o reto actual está na innovación, algo que as escolas de xornalismo aceptan moi mal. Segundo a súa experiencia as innovacións non aparecen nas escolas de xornalismo, senón nas empresas, pero estas non sempre saben darlles os enfoques teóricos necesarios. O ideal é a multidisciplinariedade e, dende logo, unha boa dose de autocrítica, tanto dende as empresas como dende a Universidade.

A última conferencia da tarde foi a de Pablo Escandón, membro do Centro CIESPAL (Ecuador) e editor da revista latinoamericana de comunicación Chasqui. En xeral, o ámbito de investigación de Escandón está orientado ao xornalismo dixital e a todas as formas de comunicación na Rede. No peche de Escandón tentouse transmitir e explicar a función social e psicolóxica que hoxe en día cumpren as novas tecnoloxías no Ecuador. Así foi como para finalizar o Foro se falou do usod as novas tecnoloxías, no Ecuador especialmente o celular o teléfono móbil, dun xeito social e emocional, facendo funcionar os televisores e celulares como “tótems”. O risco definitorio desta función de categoría social vén dado polo dato de que incluso nas barriadas máis pobres do país en todos os fogares sempre se ten televisión de cor, teléfono móbil e equipo de son. As estatísticas asegúrano sen lugar a dúbidas, o teléfono móbil ten unha penetración do 99% respecto da poboación total. A Internet, pola outra banda, non ten esa función “tótem” da que se viña falando, e aínda hoxe en día, o seu uso é residual no Ecuador.

Para concluír podemos dicir que no momento actual o mundo da comunicación se atopa non só sumido nunha crise, que o está, xa que a situación económica global non deixa de afectar a este sector, senón que tamén se caracteriza por unha gran indefinición, como reseñaba De Mateo e por estar a vivir unha revolución. Hoxe non nos resulta estraño oír que se está a facer xornalismo nasplataformas e redes sociais da Internet. Non obstante, aínda xorden moitas dúbidas sobre a idoneidade destas novas canles e a preparación dos usuarios para xerar contidos que cumpran cos requisitos informativos necesarios. Tampouco é raro oír comentar que o futuro da televisión, especialmente no caso da radiotelevisión pública española, está hipotecado, se seguen a producir contidos analóxicos para a Televisión Dixital Terrestre. Pero o problema non afecta só ao sector público, a produción dos emisores privados para a TDT segue a ter unha calidade de contidos propia do pasado. As achegas que se fixeron durante o Foro tenderon todas a un mesmo punto: existe unha crise nos medios tradicionais, existen solucións que a medio-longo prazo non o serán. É necesario o cambio. É certo que existen iniciativas novidosas, que empregan os novos soportes e tamén os tradicionais de xeitos aínda non vistos. Pero con iso, tal e como se viu vendo, non chega. Non só se deben dar transformacións na parte tecnolóxica dos medios senón tamén na súa estrutura interna, nos seus modelos de financiación e, dende logo, nas persoas que crean os contidos e nas que os reciben.

No momento actual é posible comprobar que o poder das corporacións mediáticas, pese a seguir tendo un peso moi importante, está cedendo en parte o control á cidadanía. Aos grupos organizados de individuos que reclaman decidir eles mesmos sobre os contidos e a difusión. Isto é
síntoma de que os cambios que estamos a sufrir no mundo occidental non son só de tipo económico ou tecnolóxico, senón que tras eles se esconde unha vertente social que, especialmente aos xornalistas, non debería pasar inadvertida. Quizás o máis importante e necesario neste momento sería adecuar as ferramentas que xa se teñen aos contidos que se demandan, cumprir coas necesidades informativas da cidadanía, especialmente con eses grupos, que se viron amplamente reflectidos nas intervencións que fixeron os doutores latinoamericanos, que ata o momento non tiveran a representación necesaria nos medios tradicionais de comunicación de masas. O futuro está no dixital, iso está claro, pero tamén na segmentación dos públicos, o que deixa unha gran marxe ás iniciativas que a un tempo teñan en conta os intereses xornalísticos e sociais.

Pirámide invertida

-->

Quen? Onde? Como? Cando? e o peor de todo, por que (nós)? Non hai respostas (nunca has vai haber). A pirámide invertida nunca serviu de nada. Nin vai servir. Agora que nola queren arrebatar, reivindicamos o seu valor intrínseco. Ese que nunca crimos certo e sempre consideramos un corsé. Somos así. O conto nunca remata e volve sempre ao mesmo inicio. Queixámonos de vicio. E logo, cando cumplen as nosas reivindicacións (á fin!) queremos volver ao sinxelo. Ao que nos resultaba tedioso pero nos protexía da verdade, do frío que vai fóra. E fóra vai moito frío. Por moito que nunca nolo quixeran dicir nós tiñamos que telo adiviñado polo encarnado do seu nariz cada vez que entraban de volta á calor do fogar. Frío. Fóra vai demasiado frío. E agora, diaños, quedamos (buscamos quedarnos) sen aquelo que nos protexía, dunha maneira case mística, del. Pura natureza humana, supoño.

¿Dónde está el límite de lo real?

Leo en el Faro de Vigo de ayer esto: Matan de hambre a su bebé por criar a otro virtual

Una pareja fue arrestada en Corea del Sur a principios de esta semana por descuidar a su bebé y dejarla morir de hambre a pesar de que, al mismo tiempo, estaban criando a una 'hija virtual', según informó este viernes la Policía surcoreana.

La pareja, residente en un suburbio en el sur de Seúl, presuntamente cometió negligencia con su hija de tres meses --prematura--, alimentándola sólo una vez al día en turnos de doce horas en el café del barrio en el que se conectaban a Internet. La Policía indicó que se llegaron a obsesionar con la crianza de una 'hija virtual'[...]

Y me quedo a cuadros, a rombos, a trapecios. Son bien conocidos los beneficios que la tecnología ha aportado a nuestras vidas, y lo aseguro yo, que pertenezco ya a esa generación a la que se lo han dado (casi) todo a través de la televisión y más tarde del ordenador. Pero es preocupante el nivel que llega a alcanzar la necesidad de estar constantemente conectado a lo que hay al otro lado de las pantallas. La obsesión y ansiedad que produce el no poder estar "en linea" la demuestran los casos de adicción a Internet, al teléfono móvil, que se han venido dando en los últimos tiempos. Casos, desde luego, cada vez más extravagantes. Y eso que no dudo que a los medios solo llegan aquellos más salvajes y estrafalarios. Porque, de toda la población surcoreana que tiene acceso a una de las redes de banda ancha más rápidas del mundo dudo que el 95% desarrolle ese desinterés y esa apatía por lo que sucede fuera de su ventanita.

Pero aunque solo los casos más extremos lleguen a ser conocidos en Europa, es preocupante. ¿En qué momento uno pierde el interés por lo que sucede en su vida "real" y pasa a valorar solo lo "virtual"? ¿Son casos como el de esta pareja el síntoma de algo más grave que se esconde detrás de la velocidad del tiempo en que vivimos?. A veces me pregunto si todos esos escritores de ciencia ficción apocalípticos, que predecían el dominio de las máquinas sobre la vida humana, no habrán sido unos visionarios. Y es que, en este momento, dependemos de nuestros ordenadores, de nuestra conexión a Internet, de nuestro teléfono móvil (probablemente único sitio donde tenemos almacenados toda nuestra agenda de teléfonos y direcciones de e-mail), de nuestros pen drives o discos duros externos... para sobrevivir día a día. Sin embargo, si mañana quisiéramos empezar una revolución pacífica, apagar nuestros ordenadores, desconectar nuestros teléfonos móviles y vivir con menos stress tecnológico tampoco sería posible, hemos llegado a la dependencia (casi) total. Y eso me asusta. ¿Estamos viviendo, sin saberlo, ya en Matrix?

Haití, ¿onde está Haití?

Haití está devastado, eso sabémolo ben, a todas horas os medios nos bombardean con datos sobre o tráxico final do terremoto da semana pasada. Xa somos capaces ata de ver en GoogleMaps a nova fisionomía do terreo, cando aínda quedan centos de corpos baixo os cascallos parece máis macabro do que xa é.

Que sinxelo é moralmente dar agora cobertura mediática á illa, analizar as causas do terremoto, temer que sexa froito do quecemento global e doar miles de euros dende Europa recadados en telemaratóns solidarios. Só con iso quedamos ben contentos con nós mesmos. Somos os bos, os europeos que están aí para solucionar os males dos pobriños haitianos. ¿Pero que pasou en Haití entre a situación de excepción de 2004 e o movemento de terras deste xaneiro?¿Onde estiveron os nosos políticos, aqueles que representan a voz da cidadanía, nese tempo? ¿Alguén sabía algo de Haití se non estaba involucrado directamente coa illa? Haití non existía nos medios, non existía para ninguén que estivera a máis de 600 quilómetros da illa. Para nós, o resto do mundo occidental, era só un punto de cor no mapamundi, iso cando nos preocupábamos de mirar ao Caribe, que nada que non fora Cuba nos chamaba a atención.

A xente da rúa, polo menos, poida que non recorde que Haití xa estaba devastado dende hai anos, que no 2007 ocupaba o posto 150 (de 177) no Índice de Desenvolvemento Humano (IDH) calculado pola ONU¿Pero que non o souberan os nosos políticos? Iso si que é delito. Unha axuda económica puntual non poderá nunca facer desaparecer problemas sociais e políticos que sofre o país. E parece que se nós sabemos iso, non nos importa o máis mínimo. Haití era, é, e seguirá sendo a pesar das axudas que agora solidariamente doamos, un dos países máis pobres non só do continente americano, senón do mundo enteiro. As ONGS que ata o momento traballaban alí sen case posibilidades seguirano facendo só mentres podan e é que as axudas económicas da Nai Europa non son inesgotables. Os centos de miles de euros destinados á illa pasarán a ser un mero recordo nuns meses, no momento en que non haxa máis imaxes que retransmitir, máis berros desesperados dos que perderon aos seus fillos na catástrofe. E a nós daranos o mesmo porque xa non terá importancia, nós xa fixemos todo o que puidemos, xa doamos para o telemaratón de Antena3, agora que se apañen eles. É o conto de sempre. O que non sae nos medios non existe. Sabemos que Afganistan non está aínda en paz porque cada cinco días hai un atentado que nos recorda que alí seguen a morrer de fame e de pobreza. Outro tanto pasa con Somalia, ¿importáballe a alguén o corno de África antes de que os barcos que faenaban no Índico estiveran ameazados polos piratas?. E así os exemplos poderían ser centos, millóns de persoas que viven na pobreza e dos que nós ignoramos, deliberadamente, a súa existencia.

Os medios de comunicación, aqueles que xurdiron para dar a coñecer o mundo aos cidadáns, para manternos informados, na actualidade xa en tempo real, do que sucede, para unirnos e non para vender o noso tempo ás axencias publicitarias, son en gran medida culpables desta onda de noticias, máis macabras que solidarias, se o pensamos en profundidade. Pero non sexamos inxenuos, a culpa non é só dos medios, todos temos a nosa parte da que sentirnos avergonzados, porque os medios están feitos por persoas coma nós. E nós, cando os medios deixen de falar de Haití, tamén deixaremos de pedir que o fagan.

Periodismo cidadán- ¿Somos necesarios os xornalistas?

Hoxe en día calquera persoa que dispoña dunha cámara dixital (que habitualmente tamén grava videos) e dun ordenador con conexión a internet pode publicar noticias. Son moitos os bloggers que se dedican a dar testimonio do que os rodea, engadindo documentos gráficos dos feitos. O dereito á libre información é unha cuestión de vital importancia que non se ve respetada en numerosos países, polo cal é importante a concienciación do cidadán medio sobre a realidade que nos rodea. En momentos en que a prensa tradicional (entendida como os medios de comunicación de cada país) non é quen de facer valer este dereito por diversos motivos, é innegable o valor da información que achega o cidadán.

Pero, ¿existe algunha capacitación mínima que deba ter aquel que desexa informar?¿Onde quedan os xornalistas de sempre? ¿Debería haber algunha diferencia entre quen ten o título, e a profesión, de xornalista e quen sae da súa casa e case por azar grava un accidente, unha onda xigantesca ou un ataque a un sen teito? Sen crer padecer de titulitis, considero que facerte eco dun acontecemento e colgalo no teu blog non te convirte por si mesmo en xornalista. E é que puideches perder o principio do feito, ou entendelo de forma distinta a como sucedeu, e o que colgues na rede será o que os demáis crean que pasou se é que deciden non buscar outras informacións sobre o mesmo. Os xornalistas deben non só describir os feitos senón dar aos lectores, espectadores e oíntes, as ferramentas, os mecanismos para comprender o que subxace detráis do que se ve. Á hora de publicar unha noticia non só interesa o que vemos, que habitualmente non sirve para entender o que está a suceder. É o traballo do xornalista o investigar as causas, as conexións co pasado e contextualizar o feito. Sen opinar sobre se está ben ou está mal, iso faráo o lector.


Internet revolucionou o mundo das comunicacións, das relacións, e con elo tamén da información. O xornalismo cidadán é sen dúbida un paso adiante, permítenos ver, oír, o que sucede practicamente no momento que ocorre cando os outros medios están silenciados. Pero non sempre nos axuda a comprendelo. Isto é o que diferencia esta práctica do xornalismo entendido á maneira tradicional (en medios máis ou menos tradicionais).

¿Colaboración cidadá co aporte de información en tempo real? Si. Sen dúbida. Para min a información non é cuestión de minorías elitistas.

¿Xornalismo cidadán? Con matices, ¿Entendido como única fonte de información e dotado do valor de verdade absoluta? Non.

A Sangre Fría- Truman Capote

28-10-2008

¿Que nos impulsa a matar?
“A Sangre Fría” Truman Capote

Ficha técnica:
-Título Orixinal- “In cold blood”
-Autor- Truman Capote
-Ano da primeira edición- 1965
-Título en español- “A sangre Fría”
-Editorial- Editorial Bruguera S.A
-Tradución- Fernando Rodríguez
-Ano da edición- 1979
-Número de páxinas: 445

Breve Sinopse:
Unha familia é asasinada no seu fogar. O móbil parece ser o roubo pero todas as posesións dos finados seguen na escena do crime. A policía do Estado de Kansas atópase desarmada ante un sádico suceso que trastornará á veciñanza dunha pequena e, habitualmente, tranquila vila.

Truman Capote amósanos aos lectores os segredos máis escuros dun asasinato que conmoveu á sociedade de Estados Unidos. Con este traballo achéganos á realidade das últimas horas da familia Clutter. Os lectores podemos sentirnos case como un membro máis do clan e agardar con expectación eventos sociais aos que sabemos os Clutter nunca chegarán a asistir. O traballo do autor é dunha profesionalidade tal que semella, como os veciños da vila na que se sitúa a novela, que coñecemos aos defuntos de toda a vida.

Capote é quen, así mesmo, de introducirnos profundamente na mente dos asasinos, de debuxar claramente os seus medos, os seus desexos. De facelos aparecer antes os nosos ollos como vítimas dunha sociedade que lles negou dende sempre a posibilidade do soño americano.

Dentro da obra podemos percibir claramente a importancia da ascensión social como meta na vida. Así como do concepto de ser “unha persoa normal” na sociedade estadounidense dos anos ’60 do século pasado. Amósasenos con profundidade a especial diferenciación social entre os finados e os asasinos. Non só se distinguen dende o punto de partida de cada un dos personaxes senón tamén no trato que cada un deles recibe de parte do autor e da veciñanza da vila de Holcomb e Garden City.

A familia Clutter é o standard, o ideal social ao que todos aspiran. Este clan chegou a rico a través do esforzo e do traballo honrado. Son boas persoas, a fotografía perfecta da “familia de ben” de Estados Unidos. Pola súa banda, os asasinos Hickock e Smith representan a antítese da familia protagonista. Son persoas desgraciadas, de orixe humilde, que non conseguen superar as súas dificultades sociais e persoais. As decisións dos asasinos leváronos a perpetuar as súas desgrazas, sempre recaendo en actividades ilegais, en moitas ocasións ao seu pesar. Capote detense na traxectoria vital destes dous personaxes e presta especial atención á súa infancia e adolescencia, ás insatisfactorias relacións familiares. En definitiva, a todo aquilo que puido influír na súa evolución ata convertelos en asasinos sen escrúpulos e con uns confusos perfís psicolóxicos..

Finalmente, a mestría do autor faino quen de condensar, en apenas catrocentas páxinas, a vida e o destino dunha vila unida por un crime e polo xuízo duns asasinos que non mostran ningún tipo de remorso.

Os puntos máis fortes da novela radican na implicación que os lectores chegamos a ter con todos os personaxes principais, especialmente cos asasinos, e na detallada descrición cronolóxica dos feitos e das súas consecuencias. A profunda análise psicolóxica dos asasinos é un factor moi salientable. Podemos dicir que topamos na novela unha perfecta radiografía do que impulsa a unha persoa a asasinar a sangue fría, sen motivos aparentes É de destacar tamén que toda a información presente na obra foi obtida a través de entrevistas directas do autor aos afectados ou dos arquivos do Estado de Kansas.

O punto negativo, ou menos positivo, da novela atópase, en certo modo, na redacción. Os cambios de localización, de narrador e por tanto de estilo poden chegar a resultar confusos. Isto imposibilita unha lectura de pouca profundidade ou descontinua no tempo. Para captar correctamente os matices nela presentes é imprescindible dispoñer do tempo necesario para ler a novela toda de seguido; senón perderanse ideas, sobre todo relativas á vida, aspiracións e motivacións dos asasinos.

Los guardianes de la libertad-Noam Chomsky&Edward S. Herman

5/01/2008

¿Medios independentes e neutrais ao servicio do cidadán?
¿Vivimos nunha sociedade de libre información á que pode acceder calquer cidadán ou baixo un réxime do modelo de propaganda?


Edward S.Herman e Noam Chomsky ábrennos un mundo de posibilidades sobre a manipulación informativa e mediática en Estados Unidos nun libro que tiña como título orixinal “Manufacturing Consent: The Political Economy of Mass Media” O que xa nos deixa entrever as ideas que se van a manexar nos textos dos autores estadounidenses

Pese á idea xeneralizada de que os medios de comunicación deben ser libres, neutrais e estar sempre dispostos a revelar as verdades por riba de presións ou intereses económicos e políticos, Chomsky e Herman advírtennos que non é así, case nunca. Honrosas son, segundo eles, as excepcións que cumplen cos códigos deontolóxicos e cos fundamentos básicos do bo saber facer xornalístico.

Sempre dende a óptica das situacións reais acaecidas na década dos oitenta en Estados Unidos, analizarán cómo as grandes corporacións mediáticas son manipuladas unha e outra vez para acadar os intereses das grandes élites dominantes, tanto do mundo económico como máis comunmente da clase política máis conservadora do país.

Dende ese modo de ver e vivi-la vida política e social presentaránnos as grandes diferencias entre os xornalistas estadounidenses e os seus homólogos europeos ou asiáticos. Ou os abismos existentes entre as actuacións “democráticas” en paises aos que apoian e as totalmente tiránicas e anti-democráticas dos paises que teñen un réxime marcadamente anticapitalista. Fan xurdir con este último concepto a idea tan reiterada nos oitenta no transfondo de moitas noticias publicadas no seu país da dicotomía “vítimas dignas” fronte a “vítimas indignas”.

O libro está dividido en seis apartados que se relacionan e fían entre eles. O explicado no primeiro estará intimamente ligado cos seguintes sucesos narrados na obra e todos teñen como base común a terxiversación de datos, a negativa ao acceso de determinadas fontes aos medios de comunicación ou a utilización de fontes gubernamentais avaladas previamente por consellos de ministros ou representantes da seguridade nacional de Estados Unidos.

Así no primeiro apartado, titulado “Un modelo de propaganda” dannos o principio clave que rexirá todo o libro: na actualidade os medios de comunicación móvense por intereses económicos (por exemplo os beneficios que poden lograr de grandes compañías que se publiciten nos seus espacios) , políticos e sociais. Tentan agradar aos poderosos e por elo admiten as súas versións das noticias, aceptan teletipos ou comunicados de prensa sen comparalos con fontes imparciais.
Esta sumisión ás elites dominantes dun territorio, no caso da obra Estados Unidos, pode levar a situacións tan antinaturais como a de considerar baixo distintos enfoques as mortes de civís se se producen en reximes afíns ou en países de ideoloxía non capitalista.




Deste xeito introdúcenos, con exemplos moi claros e concisos, na idea tan extendida nos medios estadounidenses de “vítimas dignas” (aqueles civís ou persoas cultural e políticamente relevantes que morrían en países nos que imperaba ou destacaba o comunismo) e as “vítimas indignas” (que podían ser mesmo estadounidenses, relátase con atención o caso de catro monxas, que morrían en países “democráticos” nos que a intervención ianqui era militar e política aínda que non recoñecida oficialmente.)

Os medios de comunicación, baixo a idea de que o xornalismo non deixa de ser un negocio que debe proporcionar beneficios, non dubidaban en alimentar a diferenciación entre os mortos sendo o exemplo máis básico a cobertura que daban a cada un dos acontecementos (No libro atopamos esquematizada a comparación do asasinato de Jerzy Popieluszco, un sacerdote polaco fronte a cen mortes de relixiosos en centroamérica. No cadro aparece a cobertura que recibiu cada un dos casos en Estados Unidos mostrando unha alarmante diferencia de número e calidade en detrimento das vítimas latinoamericanas). Na cobertura dada ás diferentes noticias debemos apreciar tamén que os réximes latinoamericanos eran pro-Estados Unidos e pola contra Polonia seguía baixo o dominio da Unión Soviética dentro do contexto da Guerra Fría. As implicacións militares e políticas son claras.

Por se nos quedaba algunha dúbida acerca de cómo os medios estadounidenses están baixo o xugo do goberno de turno Chomsky e Herman non teñen reparos en profundizar nos capítulos 3, 4 e 5 no entramado de relacións políticas que se establecen en latinoamérica, europa do leste e indochina na década dos oitenta, tendo sempre como trasfondo básico os intereses dos poderes fácticos do Estado.

Deste xeito comezan por analizar as diferencias reais existentes entre as eleccións non tan democráticas de Guatemala e El Salvador no ano 1982 e as do mesmo ano en Nicaragua. Os dous primeiros eran “estados clientes” do imperio estadounidense que querían lexitimar aos seus gobernantes para encubrir unha dictadura, o terceiro un país en vías de desenvolvemento que pretendía lexitimar un goberno elexido democráticamente. Nos medios de comunicación estudiados polos autores (The New York Times, CBS, Newsweek, Time…) as únicas fontes admitidas son as do goberno, non entrevistan aos observadores internacionais nas diferentes eleccións e, punto moi recalcado no libro, úsanse modos de análise distinto segundo o país no que se están a celebrar os comicios. É dicir as comisións e os comunicados do goberno dan aos medios un marco no que encadrar as noticias sobre o tema do cal non deben saírse. Nos seus países clientes, só se terán en conta os comportamentos e actitudes dos políticos, dos militares e do goberno saínte o día das eleccións (non as duras medidas represoras levadas a cabo antes e despois). Non obstente, en Nicaragua seguirase un método de investigación distinto, eliminando calquer dato que poida falar de eleccións limpas e facendo especial fincapé na situación terceiromundista do país en épocas anteriores á elección dun novo goberno.

En casos extremos, en vez de non informar como é debido, os medios, baixo presións ou simplemente sen saber exactamente porqué o fan, chegan a “desinformar” aos usuarios e cidadáns. Tal e como se expón no quinto capítulo do libro no que vemos que o atentado perpetrado contra Xoan Pablo II en 1981 a mans de Mohamed Alí Agca é utilizado como arma política ata case 6 anos despois, cando se remate o xuicio contra Agca.
Neste apartado recálcase que as situacións de confusión, información contradictoria ou mesmo des-información non son só culpa dos gobernos, senón que os propios medios inflúen ao non ter a suficiente capacidade crítica á hora de elixir fontes “non contaminadas” polas élites ou non saber reaccionar ante os erros tanxibles das súas fontes e xornalistas cun oportuno editorial de desculpas e xustificacións.

No caso do intento de asasinato do Papa chegáronse a crear en Estados Unidos grandes tramas que incluían á policía secreta Búlgara (por iso recibiu toda a operación mediática o nome de “Conexión Búlgara”) e ás forzas soviéticas representadas pola KGB. Creáronse hipóteses de tramas que nunca chegaron a demostrarse e esclarecerse e a situación de Agca en prisión foi altamente controvertida, así como as súas declaracións, as cales cambiou en varias ocasións.

No quinto capítulo os autores relacionan os intereses privados no leste de Asia coa cobertura que reciben en Estados Unidos as guerras de Indochina, destacando especialmente as moitas mortes civís en Laos e Camboia. Mortes que non eran recoñecidas oficialmente nos medios. En Estados Unidos críase que as posicións bombardeadas pola aviación estadounidense eran relativas á “Ruta de Ho Chi Ming” para abastecer aos rebeldes. Non obstante, xornalistas europeos e outros observadores constataban que as aldeas arrasadas non tiña relación algunha cos insurxentes.
No contexto das guerras de Indochina tamén se analizan as informacións relativas ás diferentes fases do conflicto e de novo á dicotomía de “vítimas dignas” fronte “vítimas indignas” antes,durante e despois do réxime de Pol Pot.


Finalmente, Noam Chomsky e Edward S.Herman concluen que o que eles pretendían era contrapoñer a teoría sobre os medios de comunicación ("percepción de la prensa como arisca, tenaz y omnipresente en su búsqueda de la verdad e independiente frente a la autoridad"páx:341) coa realidade á que se enfrentan en Estados Unidos ("El modelo de propaganda deja entrever que el “propósito social” de los medios de comunicación es el de inculcar y defender el orden del día económico, social y político de los grupos privilegiados" páx:341)

Para lograr mostrarnos esta diverxencia entre realidade e teoría adicaron estos seis capítulos tan ben fiados entre eles, que nos van levando de conceptos teóricos, como o de “modelo de propaganda” ou o mercantilismo que impera hoxe en día nos medios de comunicación a datos obxectivos, comparados e profundamente analizados sobre a repercusión das noticias na prensa estadounidense.

Non obstante, ambos escritores deixan un oco á esperanza e ao optimismo ao comentar que dende a Guerra de Vietnam o poder dos medios de comunicación como defensores do orde do día decaeu diante da opinión pública. Chomsky e Herman cren que o conxunto da cidadanía ten aínda a capacidade de ser crítico e escéptico respecto da información que recibe e polo tanto pode decodificala tal e como é, máis alá de adornos, florituras ou cortinas de fume.

El americano Impasible-Graham Greene

26/11/2007
1- Ficha Bibliográfica:

-Título Orixinal: “The Quiet American”

-Autor: Graham Greene

-Ano da primeira edición: 1955

-Tradución: J. R. Wilcock

-Edición consultada: “El Americano Impasible” RBA Editores, S. A., (1992) (Traducción cedida por Emecé Editores). Barcelona. España.

-Extensión: 181 páxinas

2-Sipnopse Argumental:

Guerra de Indochina. Período de descolonización tras a Segunda Guerra Mundial. Thomas Fowler leva varios anos destacado en Saigón como correspondente dun xornal británico. Afíxose completamente á vida vietnamita, só de vez en cando o molesta a idea de permanecer casado cunha muller á que xa non ama e que se nega a concederlle o divorcio.

A súa vida en Saigón é relativamente confortable, traballa pouco, ten todo o opio que quere e posúe á muller á que agora ama: Phuong.

Non obstante as cousas tórcense cando chega á cidade o estadounidense Alden Pyle. Este licenciouse fai pouco por Harvard , está fortemente influenciado por York Harding e chega a Vietnam con inxenuos ideais sobre a mediación política na zona e existencia dunha terceira forza (ademais de comunistas e franceses).

A trama irase retorcendo e mostrándonos como as mellores intencións non sempre son predecesoras de bos actos e como nace o intervencionismo militar de Estados Unidos na zona asiática.

As actuacións de Pyle, que se namora perdidamente de Phuong e debido á súa inxenuidade se relaciona con movementos subversivos, porán a súa vida e a estabilidade física e psicolóxica de Fowler en perigo.

Toda a novela xirará en torno ás actitudes distintivas entre Fowler e Pyle respecto á política, á guerra, á vida e ao amor.

Tendo como tema subxacente(aínda que sempre moi presente) a intervención política internacional no territorio no que máis tarde se desenvolvería a guerra de Vietnam.

3-Valoración Persoal:

A novela de Greene introdúcenos nun mundo moi diferenciado do coñecido na Europa Occidental a mediados do século XX. O sur de Asia, as colonias francesas en Indochina, réxense por unhas normas de sociedade distintas das que imperan na Francia ou na Gran Bretaña da época.

Pese á continua presencia de tropas francesas e aos intentos dos diplomáticos europeos por occidentalizar as zonas en que habitan, a presencia da tradición asiática é permanente. Non só no xeito de vestir, peitearse ou traballar, senón tamén na actitude ante a vida ou ante a guerra que se vén dando entre tropas comunistas independentistas e entre os colonos franceses.

Os habitantes vietnamitas tenden a hibridar costumes propios da súa cultura e da recentemente introducida. Así vemos mulleres que visten traxes tradicionais pero cean en restaurantes europeos e ven películas francesas e británicas. Pese ás diferencias entre os núcleos urbanos e as zonas próximas á selva menos poboadas, a mestura entre culturas está presente en todo momento.

Un exemplo ben claro deste feito aparece no fragmento en que se describe unha nova relixión dunha aldea na que habitan aliados dos franceses: O Cadoísmo

Neste anaco percíbese tamén que así como os habitantes tradicionais do lugar adaptan costumes estranxeiros tamén son de sinxela filiación política; arrímanse ao que menos problemas plantexe para o seu modo de vida

(Páxina 78)

“Por lo menos una vez por año los caodaístas celebran un festival en la Santa Sede de Tanyin, que queda a unos ochenta kilómetros al noroeste de Saigón, para festejar tal año de liberación o de conquista, o también algún festival budista, cristiano o de Confucio. […] El caodaísmo, invención de un empleado del gobierno cochinchino, era una síntesis de estas tres religiones. La Santa Sede se encontraba en Tanyin. Un papa y mujeres cardenales. Profecías mediante planchuelas. San Víctor Hugo. Cristo y Buda, que desde el techo de la catedral contemplaban una fantasía disneyana de Oriente, dragones y serpientes en tecnicolor. Los recién llegados siempre se quedaban encantados con la descripción. ¿Cómo explicarles la miseria de toda esta religión: el ejército privado de veinticinco mil soldados, armado de cañoncitos hechos con los caños de escape de automóviles viejos, aliados de los franceses que ante el menor momento de peligro se volvían neutrales?”

O contexto en que se da esta convivencia é o do proceso de descolonización do territorio ocupado por Francia. Os habitantes da zona pretenden ter autonomía e un goberno propio de corte comunista en lugar do poder francés que ata o momento domina. Polo o que nun tempo fora un convivir pacífico entre tradición propia e cultura colonizadora convértese nun proceso violento e militarizado pola independencia política e cultural.

Aquí é onde entra en discordia a actitude de Estados Unidos que na década dos cincuenta introduce conceptos novos e axudas loxísticas aos grupos paramilitares para tentar influír no proceso de descolonización que sufre Indochina.

As actitudes dos tres personaxes principais (Fowler, Pyle e Phuong) son un claro expoñente das controversias culturais e os cambios socio-políticos que se veñen dando no contexto temporal da novela (O comezo dos anos 50):

Fowler é un xornalista británico delegado para cubrir a guerra colonial no sueste asiático que está casado cunha católica á que fai anos non ama e se nega a darlle o divorcio.

Unha vez chega a Asia sentirase liberado das súas cargas morais e dedicarase a traballar como reporteiro de guerra (co tempo e co relaxamento do problema militar irá reducindo o seu ritmo de traballo), a vivir “en pecado” con Phuong (situación que non acepta de ningún modo a familia dela) e a reflexionar sobre a vellez e o sentido da vida cando xa consumiu varias pipas de opio. Para el o sentido da vida non consiste en defender valores patrióticos ou ideais políticos; é só un continuo fluír cara a vellez e a morte. Por iso nunca dubidará da súa moral e as súas conviccións máis alá de saberse humano.

A súa actitude pode chegar a entenderse como falta de interese, indiferencia ante o proceso que se está a sufrir no país. Para el xa non hai bos ou malos, só militares que aspiran a conseguir o poder. Non percibimos gran preocupación pola súa parte sobre o futuro do territorio namentres el poida manter o seu status e a súa relación con Phuong.

O seu gran dilema chegará no momento en que descubra que sempre, en todo momento, hai que decidir, o que o levará a eleccións drásticas para poder seguir vivindo en paz consigo mesmo:

“Tarde o temprano, uno tiene que elegir partido si quiere seguir siendo humano” (soldado a Fowler nun fumadeiro de opio)

Poderíamos entender a Fowler como a representación do vello continente: canso, afincado nunha rutina e sentíndose desbancado polas novas potencias emerxentes. Sen pensar xa se existe algún cambio que mereza a pena ou se é mellor que as cousas sigan como están. Abafado polos resultados da Segunda Guerra Mundial e polo futuro que se pode adiviñar nas que unha vez foran colonias das grandes potencias europeas.

Pyle pola súa parte é a representación de Estados Unidos, un home novo, con ideas frescas (en algúns casos un tanto inxenuas) e o propósito de cambiar o mundo. Ou polo menos a situación do sur de Asia.

Nel podemos atopar os inicios intervencionistas da política exterior de Estados Unidos, do intento de expandir a súa ideoloxía e o ideal de liberdade e democracia. Segundo se desenvolve a novela podemos ver os cambios que vai sufrindo Alden Pyle na súa consciencia sobre o momento que se vive en Indochina, sobre o concepto de patriotismo e sobre a idea da “Terceira Forza” promovida por Estados Unidos que se percibe durante todo o relato.

O seu comportamento será en principio o de “xogo limpo” respecto ao amor que sinte por Phuong. Sempre insiste en comentar os seus movementos co seu antagonista, en declararlle primeiro a el as súas intencións para con ela.

Non obstante as intervencións en política de Pyle serán sempre realizadas dende a sombra, apoiando aos grupos paramilitares e dotándoos de artefactos explosivos que só uns poucos recoñecen como estadounidenses. Todo o movemento loxístico de apoio á “Terceira Forza” será encuberto baixo mandatos diplomáticos de Estados Unidos ou axudas civís.(Alden Pyle traballa na “Misión de Axuda Económica” estadounidense)

Por último Phuong sería a personificación do pobo indochino que se ve influído tanto por franceses como por tropas comunistas e finalmente polos intereses que Estados Unidos deposita na zona.

A rapaza dubida entre a tradición da súa propia cultura, o presente que comparte con Thomas Fowler (unha economía moi precaria e a inexistencia da posibilidade de matrimonio) e un futuro hipotético con Alden Pyle no que si tería diñeiro e a posibilidade dun matrimonio que a súa familia aceptaría de bo grado.

Así Indochina está encaixada entre tres opcións: Recuperar a súa independencia cun goberno comunista e con iso as súas tradicións, manterse baixo o mando da súa metrópole francesa ou deixar que unha terceira forza, comandada dende a sombra por Estados Unidos e representada polo xeral The, busque unha saída ao conflicto.

Outro dos puntos destacables do libro é o análise que se nos presenta sobre a guerra de guerrillas, as tácticas de espionaxe e o auxe de novas técnicas de combate e propaganda e des-información.

En todos os bandos implicados na guerra se dá calquera dos conceptos arriba mencionados. Franceses, comunistas ou mercenarios da “Terceira Forza” utilizarán todas as armas das que dispoñan para debilitar e eliminar ao inimigo, que na maioría dos casos e tendo en conta o número de recrutamentos entre a poboación local podería ser o veciño da casa de ao lado.

Neste contexto vemos os intentos de todos os grupos militares por controlar ás forzas públicas, aos comerciantes e industriais (caso da fabricación de explosivos por parte dos estadounidenses coa axuda e consentimento da industria local) e dende logo por impedir que a información do que realmente sucede exceda as fronteiras do país e chegue a oídos occidentais.

Este último é o caso dos xornalistas que en realidade non cobren noticias de guerra senón que son convocados en roldas de prensa polos exércitos correspondentes á ocupación de cada zona e alí sonlles cedidos centos de datos oficiais obviando aqueles contidos que descualificarían a actuación militar diante da opinión cidadá.

Nos momentos en que os xornalistas poden saír a cubrir unha zona en guerra sempre o farán dende avións que non sobrevoarán os territorios onde se leva a cabo o combate senón terreos xa conquistados ou pacificados pola facción que proporciona a opción de filmar ou fotografar.

Así mesmo as axencias e xornais estranxeiros teñen conceptos diferentes sobre o que é ou non noticia e o que debe ser destacado.

Por motivos como eses o funcionamento das oficinas de censura é continuado, ningunha noticia sae do país sen pasar primeiro polo visto bo do lapis vermello. A situación de liberdade de expresión está moi regulamentada polo goberno francés e polas propias faccións que están a intervir no país.

Deste xeito podemos dicir que a novela de Greene non é un contiño sobre un triángulo amoroso multicultural. Nin tan sequera só un relato de espías e milicias paramilitares.

O libro é en si mesmo unha novela-crónica de época sobre a situación que se estaba a vivir no sur de Asia e que sentaría precedente para posteriores intervencións militares das potencias militares e económicas do momento.

Así mesmo debemos ter en conta que a novela saíu do prelo en 1955, un ano despois de que Greene regresara de traballar como correspondente no sur de Asia. Deste xeito podemos precisar que o escritor vivira en primeira persoa moitas das situacións descritas na obra (feito que é confirmado na nota de primeira páxina asinada por el mesmo) e iso outorgáballe capacidade e criterio para falar sobre o tema.

Pese a iso non debemos esquecer que non é un documental, polo tanto non todos os datos son verídicos nin todos os personaxes tan polarizados e politizados como o autor os pinta.

O libro debe lerse como o que é, unha novela que introduce contextos socioculturais reais e personaxes que puideron non vivir a historia de Fowler, Pyle e Phuong pero probablemente estiveron presentes en máis de unha situación similar ás relatadas.