En la boca del tiempo

En el Parque del Pasatiempo duermen entre hiedra y agua misterios del tiempo y la humanidad.

Betanzos, A Coruña, 11/08/2013

Más información sobre qué es el parque y su historia en: Parque del Pasatiempo (Wikipedia) y El Pasatiempo, un sueño indiano que se resiste a morir (El Mundo.es)

Para llegar, si es desde el sur de Galicia yo recomiendo unos sándwiches, mucha agua y fruta y disfrutar de la carretera nacional. (Vía Santiago de Compostela)

Bilingüísmo Harmónico

Olvidei o que era chegar a un lugar novo e que ninguén, voluntariamente, te entendera. 

Esquecín o vacío (social) do recén chegado.

 Eliminei do recordo os primeiros intentos de comunicación infructuosos e atesourei o redondear na punta da lingua de palabras novas.

 Sílaba tras sílaba forxei coñecemento e experiencia nun idioma novo. 

 Preferín esquecer os desaires cervatinos aos meus verbos mal conxugados en tempos compostos. Supereino con lectura incesante e paixon por aprender.

 Na memoria só queda o camiño e o logrado, un bilingüísmo o suficientemente harmónico como para facerme unha cidadá feliz.  

Exercicio do Obradorio de Escritura Creativa, Vigo, 28/05/2012

Necesitamos máis xornadas de reflexión (Andrea L. Lozano)

Estou fóra da casa, a tres mil quilómetros de onde se está intentando un cambio -pacífico- no noso sistema político. Non vou mollarme no tema neste momento, especialmente porque só podo seguir os sucesos a través dos medios, e non dende as prazas, como moitos dos meus compañeiros si o están facendo dende Santiago de Compostela, ou Barcelona, pero non por iso deixo de interesarme. E hoxe traiovos un grao de area, esta vez dende Santiago de Compostela e da man de Andrea L. Lozano, compañeira e xornalista.

Necesitamos máis xornadas de reflexión-Andrea L. Lozano (Galicia Hoxe.com)

O problema de sobrepasar o 130 e non sabelo

Reportaxe realizada orixinalmente para a asignatura "Xornalismo Especializado" (Universidade de Santiago de Compostela) en maio do 2010. O proceso de documentación e serie de entrevistas levouse a cabo conxuntamente con Belén Castro e Alba Lago.

Máis do dous por cento da poboación mundial posúe altas capacidades intelectuais. Esa é a porcentaxe aproximada dos que se atopan na vertente dereita da Campá de Gauss, dos que se consideran fóra da desviación típica media. A Campá de Gauss adoita servir para exemplificar como funciona a distribución normal dunha característica específica entre os membros dunha mostra determinada. Neste caso a media do Cociente Intelectual (CI), a intelixencia típica, está marcada por estándar en 100. Os que alcanzan, ou sobrepasan, o 130 reciben a denominación de “superdotados”, e son aproximadamente ese dous por cento das estatísticas. Pero a realidade di que a maior parte das persoas con altas capacidades intelectuais permanece oculta á vista pública, sen ser nunca recoñecida por profesionais como o que é: superdotada. A comprobación desta característica resulta ser un asunto tecnicamente complicado. Non é, como se acostuma pensar, só pasar un test de intelixencia, demostrar que existe capacidade de asociación para seleccionar a figura correcta nunha serie de formas xeométricas. No momento actual na nosa comunidade, tanto dende os gabinetes psicolóxicos privados como dende os Equipos de Orientación Específicos (EOE), –un órgano dependente da Consellería de Educación especializado en dar soporte aos colexios e institutos galegos en materia de intervención e axuda psicopedagóxica- inténtase apostar por un modelo integral na detección de altas capacidades intelectuais que inclúa a creatividade, os hábitos de traballo e a motivación, e, por suposto, a capacidade intelectual que cualifican as probas de CI. O Modelo Renzulli racha cos típicos tests de intelixencia, pero a pesar de que xa en moitos casos se emprega, o resultado segue a ser o mesmo: non se alcanza a diagnosticar a ese dous por cento. Mais non só Galicia sufre de falta de detección de persoas -especialmente grave é o caso dos nenos- con altas capacidades intelectuais, toda España está acusando a perda de potencial intelectual, a fuga de cerebros non é hoxe unha realidade allea ao contexto nacional, máis ben é unha tara da que profesores, psicólogos e familias se queixan cando se fala de superdotación. Ante a pregunta de “¿Por que non se recoñece a ese dous por cento a realidade das súas capacidades intelectuais?” as respostas son variadas, pero todas inciden nalgo común: os problemas máis graves están na detección e identificación.

A fórmula máxica: formación, recursos e protocolo

A identificación de nenos e adolescentes superdotados é de por si complexa por tratarse dun momento complicado na súa formación como persoas, tanto emocional como intelectual, pero aínda así, é nestas idades cando máis beneficioso para a persoa resulta descubrir que ten altas capacidades, dese xeito poderá desenvolverse intelectual e emocionalmente de acordo ás súas necesidades específicas.

Pero a diagnose da superdotación non é sinxela e dende diferentes colectivos implicados no tema asegurase que o problema máis destacado para realizala correctamente está na formación. Na de orientadores e profesores. Algúns orientadores confirman que a súa formación no tema da superdotación se debeu ao propio interese, a ser, dalgún xeito, autodidactas. Pero estes casos, admite Rubén Silva Loureiro, pedagogo pertencente á Asociación de Pedagogos de Galicia (APEGA), son os menos. Rubén sinala, tal e como o fai Carmen Pomar Tojo, Directora da Unidade de Investigación e Estudos sobre superdotación da Universidade de Santiago de Compostela (USC), que o único contacto que moitos futuros orientadores terán coa temática das altas capacidades intelectuais está no temario de oposicións, nun só tema, que pode nin chegar a saír no seu exame. Mesmo na carreira non se trata directamente a superdotación, asevera o pedagogo. Carmen, que tamén imparte clases na Facultade de Psicoloxía de Santiago de Compostela, sinala directamente, que nos plans de estudo adaptados ao Espazo Educativo Superior Europeo non hai unha materia específica sobre sobredotación e se este contido se engade é en base á vontade de cada un dos profesores.

Non obstante, a falta formación non é o único problema ao que se enfrontan os profesores e orientadores á hora de detectar a presenza de nenos con altas capacidades intelectuais nas súas aulas. Dende o propio Equipo de Orientación Específico da Xunta de Galicia sinálase unha gran falta de recursos humanos e técnicos para cubrir as demandas de todos os colexios de Galicia. Neste momento existe un destes equipos en cada provincia, formado cada un deles por unha persoa. Isto non resulta suficiente se comparamos o número de alumnos de educación obrigatoria de cada unha das provincias: o 80% dos estudantes de primaria e secundaria están repartidos entre A Coruña e Pontevedra. O 20% restante atópase dividido entre Lugo e Ourense. Debido a esta falta de recursos a resposta directa destes equipos externos aos colexios é en moitas ocasións máis lenta do que sería psicoloxicamente recomendable para o alumno. Porque non se debe esquecer en ningún momento que o proceso de detección da superdotación inflúe, para ben ou para mal segundo se desenvolva, nos nenos.

Dende o Equipo de Orientación Específico da provincia de A Coruña resáltase un último piar onde se debe, aínda que polo momento non se fai, afianzar a detección das altas capacidades: un protocolo de análise común. Hoxe en día a falta dunhas normas establecidas que permitan establecer unhas rutinas de detección estandarizadas é outra das grandes eivas que sofren en primeira persoa aqueles que teñen altas capacidades. En cada centro as probas de capacidade intelectual realízanse dun modo diferente, o que pode levar a diversos resultados para un mesmo neno dependendo do tipo de tests que se apliquen. Isto non fai senón complicar un proceso que de por si é laborioso e esixe gran dedicación. Luís Rodríguez Cao, o especialista en sobredotación intelectual do EOE da Coruña, afirma rotundamente, que pese a que existe comunicación directa entre os catro equipos galegos, e polo tanto aplican procedementos similares, a necesidade dun protocolo xa está a ser debatida na Xunta de Galicia, pero aínda non hai ningún avance significativo, polo de agora non existe, por tanto, un protocolo común formal para detectar aos rapaces con sobredotación. Tanto Rubén como Carmen ou Luís, non obstante, coinciden nun punto crítico sobre estes protocolos: debe tratarse en todo momento de “protocolos de mínimos” xa que o que se busca con eles é un funcionamento coordinado entre orientadores, colexios e EOE’s, pero coa suficiente liberdade e flexibilidade como para poder adaptarse ás necesidades específicas de cada alumno, evitando que o que ía ser unha mellora da situación se converta nun “corsé”.

A fórmula do éxito na avaliación e correcta educación dos nenos aos que se lles presupoñen altas capacidades intelectuais parece sinxela: formación dos orientadores+recursos técnicos e humanos+ protocolo común. Pero os feitos demostran que lograr identificar a ese dous por cento da poboación non é tan doado como semella.

Crecer sen saber o bo que es

Está claro que as fórmulas máxicas funcionan en poucas ocasións, case en ningunha. E se como é o caso galego, no que aínda non existe ningún protocolo común, por moito que as leis conteñan o presuposto de que cada colexio debe ter unha folla de actuacións para as necesidades especiais dos seus alumnos, a situación non pode mellorar da noite á mañá. Isto sábeno de primeira man moitos pais de alumnos e alumnas da educación obrigatoria galega que sufriron, e están a sufrir, as dificultades que se presentan á hora de identificar a capacidade intelectual dos seus fillos.

Os casos de colexios nos que os orientadores se negan, tácita ou explicitamente, a aceptar que algúns dos alumnos que se lles remiten poidan ser superdotados non son estraños na nosa xeografía. Os motivos que se alegan dende os centros educativos poden variar, algúns pais de alumnos potencialmente superdotados teñen oído cousas como “O colexio ten moitos problemas con outros nenos como para preocuparse destes” (referíndose a dúas nenas ás que xa se lles recoñecera dende o Equipo de Orientación Específico a sobredotación). Os pais que sofren a negación dunha atención específica aos seus fillos consideran que un dos grandes problemas aos que se deben enfrontar non é o outro que á sociedade e ao concepto que nela se ten da sobredotación intelectual. Segundo eles, é común pensar que como un rapaz ou rapaza é superdotado non precisa de axuda á hora de estudar, crese que vai saber todo sobre calquera tema que se lle presente polo simple feito de ter unhas capacidades de aprendizaxe maiores que as dos seus compañeiros.

Un destes pais, Octavio, quéixase abertamente de que dende os colexios nos que as súas fillas estudaron se prestaba unha maior atención aos alumnos que sofren deficiencias –algo que considera moi positivo e, dende logo necesario- que aos que son superdotados. Octavio cre que este é un dos principais puntos que debe cambiar, na súa opinión debe entenderse que a sobredotación intelectual conleva tamén unhas necesidades específicas na educación. Unhas necesidades que el non ve cubertas, en xeral, polo sistema educativo galego. Pero non é el o único pai que tivo que sufrir lentos e infrutuosos procesos, nos que máis semellaba que loitara contra o colexio, para lograr que se admitira a situación dos seus fillos e se puxeran en marcha as adaptacións necesarias para lograr mellorala. Tanto Berta como Ana pelexaron, e non só no sentido metafórico da palabra, con orientadores, profesores e pais de outros alumnos para que finalmente se levaran a cabo as medidas proxectadas polos Equipos de Orientación. Medidas que nalgúns dos casos chegaron tarde, foron insuficientes ou, directamente, resultaron mal aplicadas, dando lugar a máis dores de cabeza das que curaban. E é que, como Carmen Pomar puntualiza, en moitas ocasións o neno acaba sendo “un campo de batalla” no que dun lado tiran os pais e do outro os profesores, danando máis ao rapaz que axudándolle a comprender e asimilar as súas capacidades.

A cara e a cruz da moeda

Mais non todo son puntos negativos á hora de falar da superdotación en Galicia. Debe quedar patente que existen certas iniciativas, non procedentes do goberno autonómico iso si, que facilitan a vida, intelectual e social, dos nenos con altas capacidades intelectuais da nosa comunidade. E é que como ben resaltaba Jorge Mira, o encargado das admisións na asociación de superdotados MENSA na súa sección española, as persoas con altas capacidades son como calquera outro ser humano. Non se trata de extraterrestres nin dunha evolución superior da raza. Atopámonos ante nenos e nenas que xogan, se divirten e queren aprender, como todos. Por iso é tan importante que se rompa o tópico da falta de socialización que pode darse entre eles e o resto dos compañeiros, ou a presión e o acoso que poden sufrir dende o seu entorno escolar. Unha destas iniciativas punteiras en Galicia é a Asociación das Altas Capacidades (ASAC) que funciona como un proxecto de ampliación extracurricular para rapaces superdotados. Nesta asociación os nenos con altas capacidades teñen a oportunidade de socializar entre iguais mentres reciben cursiños sobre os temas que máis lles gustan (que poden ir dende a astronomía á arqueoloxía ou á arte contemporánea). Ao mesmo tempo os pais teñen acceso a grupos de apoio e a unha “escola para pais” na que os psicólogos da Universidade de Santiago de Compostela lles achegan consellos á hora de tratar as situacións específicas que se xeran no día a día dos seus fillos adolescentes.

Se ben esta asociación non é a única destas características que existe en España si o é na nosa comunidade, e dende ela, non deixa de pedirse que aumente a visibilidade da superdotación e das súas necesidades educativas, outro dos puntos clave desa fórmula máxica que, se fora realmente aplicable, faría que se cumprise a estatística do dous por cento da poboación con altas capacidades intelectuais.

La noche del heraldo

Leyendas. Susurros. Noches de niebla y viento. Galicia, Castilla y León, Asturias y Extremadura. Encrucijadas de caminos rurales presididos por grandes cruceiros de granito y petos de ánimas. El crepúsculo que poco a poco se adueña del bosque hasta sumirlo en la más completa oscuridad. Ramas desnudas de hojas que parecen dedos acusadores. Raíces que se yerguen del suelo para hacernos tropezar y besar el barro.

Y entonces comienza el temblor. Se eleva el rugir del viento, el murmullo se convierte en desgarrador lamento. Decenas de luces comienzan a oscilar frente a la mirada asustada del viajero. En el mejor de los casos serán fuegos fatuos, fruto de la descomposición de la materia orgánica propia del ecosistema. Si no lo son... sólo queda una opción... Premonitoria. Un aviso. Una llamada de atención. Una, solo una, y quizás la última, posibilidad de escapar con vida. Suenan campanas. Avanza la procesión de almas en pena. Las comanda un vivo cargado con una cruz. Esta será su última ocupación conocida. Solo tiene una oportunidad, una en cada noche, de cambiar de trabajo. Solo pasando su funesta carga a aquel viandante incauto que haya decidido aventurarse por sendas nocturnas que jamás debieran ser holladas podrá el heraldo escapar, brevemente, al beso de la muerte.

Y el viajero desprevenido se aventura noche tras noche por el camino que no debe ser recorrido, no lleva consigo más que lo puesto, pero aún así eso será suficiente para estos bandoleros. Solo buscan un alma que poseer. Ninguna otra riqueza humana se les antoja deseable. Solo un alma. Nada más. El caminante se los ha encontrado en esta noche funesta. Poco importa el nombre que sus tradiciones les hayan dado: Santa Compaña, Estadea, Güestia,Güéspeda,Hoste,Genti de Muerti... lo único que queda es el miedo, el pánico. El frío sudor recorriendo sus sienes. El corazón bombeando sangre a un ritmo desbocado. ¿Es ya la hora? ¿Existe la salvación?. Como concienciándose de su destino los perros de la vecindad más próxima empiezan a aullar. Hacen los cuervos un tétrico acompañamiento. La luna se oculta vergonzosa, ni tan siquiera ella quiere mirar.

El caminante tropieza, araña sus rodillas y descalabra sus manos mientras trata de dibujar un círculo que proteja su espíritu. Le flaquean las piernas. El círculo queda incompleto, y las hojas en el camino se retuercen y vuelven negras como abrasadas por un fuego invisible. Los pasos se acercan. ¿Quizás si saliera corriendo? Cientos de tortuosos pensamientos invaden su mente, son tan débiles como las luces que ahora le persiguen. Su cuerpo ha tomado el control sobre su cerebro. Está corriendo. Lo sabe. Lo siente. Pero no lo asume. Se acerca a las primeras casas del pueblo pero la fiebre no le deja reconocer su aldea. Dan las doce en el campanario. TON. TON. TON. Primera puerta a la derecha. TON. No se abre. Llama con desesperación. No hay nadie. Ninguna voz contesta. TON. Sigue corriendo. TON. Tercera a la izquierda. TON. Mira a través de la ventana y golpea con fuerza el cristal. Se asoma una mujer. TON. Rubios cabellos, mirada clara. Sonrisa sincera. Translúcido camisón blanco a la luz de la candela. TON. La doncella entreabre la puerta y también los labios. Sonrisa complanciente, luna llena de marfil protegiendo el secreto de su boca. TON. Estira los brazos. Recoge al viajero. Y niega la entrada con un gesto de su mano a la oscura compañía que hace ondular su capa. TON. La puerta se cierra sin el más tenue sonido, ningún rechinar de goznes osa interrumpir el consiguiente ritual. La luz se extingue también en el interior. TON. Ya no habrá luz en la ventana, nadie aparecerá bajo el dintel de la entrada. No hasta que sea la misma presa quien de nuevo llame a la puerta del cazador.

La luna vuelve a brillar. Las nubes han desaparecido. Los perros han acallado sus alaridos y los cuervos duermen de nuevo, quizá soñando con el busto de Palas. El heraldo de la muerte ha retornado a su lecho. Tampoco esta noche ha cumplido su misión. Cada cuenta de rosario desgranada es una hora menos de vida. Para él, también, solo quedaba esta oportunidad.

5/10/2010 Aalborg, Dinamarca

Vida social I (antónimos)

Vivir na era da web 2.0 ten o seu aquel. Unha pode levar sorpresas en período vacacional cando dende unha (case) inhóspita aldea- por chamarlle dalgún xeito a un lugar onde quedan menos de quince persoas en varios quilómetros á redonda- abre, despois de moitos esforzos, o seu correo electrónico e atopa unha invitación para comezar a empregar as redes sociais con xente á que fai polo menos catro anos que non dirixe a palabra. A explicación máis razoable para isto é o feito de que Facebook che permite convidar a toda a túa lista de contactos de Hotmail, Yahoo e Gmail a ser os teus amigos na rede social. Ante esta situación xorden as dúas grandes preguntas do decenio: “por que agora?” e “por que a min?”. Tamén te sacoden uns espasmos estraños mentres tentas decidirte entre aceptar esa invitación, escribir un correo electrónico e esa persoa explicándolle que debería actualizar a súa libreta de contactos ou, por último, facer como se nunca tivese pasado e borrar ese email da bandexa de entrada como se se tratase de spam. Calquera das tres opcións pode ser correcta, só hai que saber escoller ben as consecuencias que se obterán do acto que decidamos levar a cabo. O único que se pode dicir que está claro dende o punto de partida é que o pasado sempre vai estar agardándonos nalgunha esquina, sen importar a cidade, para sorprendernos calquera domingo á volta da biblioteca, do quiosco ou da panadería.

A cousa remataría aí, sen máis anécdota que a dispersidade xeográfica galega e o lenta que pode ser a conexión á Internet, de non ser que, pola outra banda, a socialización tradicional dos nosos achegados de máis de setenta e cinco anos do rural ten as súas normas e regras do máis dispares. Convencións polas que un tamén debe rexerse, asimilando conceptos e situacións nas que nunca desexaría verse envolto. E todo sempre ofrecendo unha boa cunca de café ben quente e unhas pastas de té compradas hai cinco anos para ocasións deste tipo. Doces deses que non caducan nin amolecen para situacións que tampouco deixan de repetirse. Alguén a quen non esperas, que non avisou, que nin imaxinas, aparece ante a porta da túa casa para pasar a tarde contigo como se se tratara do teu irmán siamés. As anécdotas, queiras escoitalas ou non, voarán dos beizos e espallaranse sobre o mantel, esquivando como serpes as cuncas e arrincando da túa lingua réplicas que máis tarde desexarás nunca ter dado por seren demasiado íntimas. E unha, sorprendida por ter esquecido que as cousas son desta maneira e non doutra non se pode queixar. Non pode emitir lamento algún. Veño da cidade, non comprendo as rutinas, as roldas de veciños, indo de casa en casa cada tarde a botar a partida e comentando as últimas novas sobre defuntos a quen poida que ninguén dos reunidos tan sequera coñecese. Non teño dereito a interferir en rituais sociais que non pertencen ao meu tempo nin ao meu ámbito. A min os máis maiores déixanme esas trangalladas do Tuenti, do “Feisbu” e do “Tuiti”... que eles están moito máis cómodos entre cuncas de café con leite e historias de leiras, marcos e partillas.

A realidade é que sen desprazarme máis de 250 quilómetros podo estar en dous mundos totalmente diferentes, que se rozan, que se entrecruzan sen nunca mesturarse do todo. Dous mundos que non son máis que as dúas caras dunha mesma moeda, da nosa mesma moeda. Queiramos aceptalo ou non, Galicia aínda está dividida, profundamente dividida entre o rural e a cidade, entre a tradición e a máis punteira tecnoloxía, esa é a realidade da nosa comunidade, que aínda case non aprendeu que se pode manexar o rato e facer dobre click sen deixar por ilo de empregar o sacho na leira.

Esperpentia

Benvidos. Pasen, non dubiden, non teman, ningún dos que está ao outro lado das rellas pode alcanzalos coas súas poutas. Poden velos, ulilos, temelos, pero non tocalos. O máximo que esas pobres ánimas poderán facer contra vostedes será berrarlles, cuspirlles ou mentarlles a todos os ancestros e baixar a todos os santos de xunto de San Pedro.

Senten, acomóndense, teñen moitas filas onde escoller. Pero teñan ben claro que na primeira as bágoas, e esputos dos seres malditos poderán alcanzalos de cheo, o que engade un alto valor ao prezo, meramente simbólico, que pagaron por esta entrada. Se vostede é un desos ao que calquera das femias da xaula lle acerta nun ollo ao cuspir chea de rabia saberá que conseguiu evitar as malas bruxas durante polo menos tres meses, ata o seguinte acto público de Esperpentia, o zoo moral do Século XXI. ¿Teñen xa todos listos os seus panos para as falsas bágoas, os seus flocos de millo e regalices? Pois abran ben os ollos, preparen os seus oídos para os máis espantosos alaridos e desfruten. ¡Que se erga o pano! ¡Que comece a función!

Marmurios, voces alzándose para non dicir máis que obviedades e necedades. Xestos obscenos que non levan a ningures. Rituais simbólicos dentro dunha vitrina que nos ailla, que nos impide actuar, nos afoga e cega. Un pasado católico apostólico romano tiránico e intransixente que se rexenera a si mesmo en cada bendición, en cada salmo cantado, en cada bafarada de incenso en plena cara, en todas as olladas empañadas a un cadaleito que non tería que estar aí. A un corpo inerte que, nunca, tería que ser deshonrado de tal maneira. Mentiras, cinismos, ironías, faladurías que a ninguén fan ben. E despois de todo iso, un home tocado de púrpura que quere facernos crer. Un ancián tremente investido dunha santidade na que case ninguén ten xa fe. Querendo facernos crer. Querendo que non perdamos a esperanza. ¿Que esperanza? Porque, ¿que vamos a agardar do futuro, do que virá, se somos nós os primeiros en virarlle a cara e negarlle a man a quen máis o necesita, a quen non é só carne da nosa carne, a quen é algo máis que un fregués ou o noso irmán? Xa non sei se é que non podo ou que non quero crer.

Volta ao natural: a revalorización da compostaxe doméstica en Galicia

Publicado orixinalmente o 13 de marzo de 2010 como práctica da clase de Xornalismo Electrónico e recuperado en relación á folga que os traballadores de Urbaser (a empresa encargada da recollida do lixo en Santiago de Compostela) manteñen dende hai máis dunha semana.

A Asociación para a Defensa Ecolóxica de Galiza (ADEGA) xunto con Amigos da Terra reivindican publicamente a necesidade dunha maior concienciación e promoción da compostaxe e a reciclaxe en Galicia. Nun momento en que a sostibilidade e a ecoloxía preocupan á cidadanía atopamos na comunidade que as plantas de tratamento de residuos non dan abasto. Dende estas plataformas critícase abertamente o carácter obsoleto do modelo de incineración de SOGAMA na súa planta de Cerceda, un modelo que ademáis denuncian como deficitario economicamente. Non obstante, dende as mesmas asociacións ven como moi beneficiosos para a sociedade os proxectos de promoción da compostaxe doméstica xa levados a cabo dende as administracións galegas.

E isto da compostaxe, ¿que vén sendo?

A compostaxe, un proceso biolóxico no cal restos orgánicos, especialmente vexetais, se transforman ata converterse en humus, volvéndose aptos para funcionar como abonos de diversos tipos de cultivos e plantacións, está comezando a gañar adeptos en Galicia. Esta técnica , coas súas diversas variantes, é coñecida dende a antigüidade e foi empregada durante moito tempo no rural galego na agricultura de autoconsumo, pero agora, nun momento en que a cidadanía sente gran preocupación polo medioambiente e de controversia na adecuación dos modelos de xestión de residuos, as Administracións decidiron impulsar activamente o seu uso nos fogares galegos.

Aos beneficios que a compostaxe supón para a terra, tales como o aforro en abonos químicos e a mellora da estrutura do solo, engádese un valor ecolóxico. Separando en orixe os contidos orgánicos susceptibles de ser compostados (céspede, restos de poda, restos de alimentos...) redúcese a produción de lixo por habitante e tamén o gasto que para os concellos supón a súa recollida e envío ás plantas de tratamento. A compostaxe sería un método ideal de reutilización dos refugallos orgánicos se se alcanzase o número suficiente de usuarios, e sobre todo se se implementase a nivel industrial. Non obstante, polo de agora, en Galicia só as plantas de Nostián e Lousame empregan técnicas de compostaxe, que resultan insuficientes tendo en conta a cantidade de residuos producidos pola poboación galega. A isto hai que engadir a saturación que todas as plantas de tratamento de residuos da comunidade sofren neste momento.


Promocionando a compostaxe doméstica en Galicia

Mentres se busca solución aos problemas resultantes da xestión do lixo, dende as Administracións autonómicas e locais lévanse a cabo campañas de concienciación e promoción de reciclaxe e compostaxe a nivel individual.

A Consellería de Medioambiente e a Sociedade Galega do Medioambiente (SOGAMA), comezaron, xunto coas asociacións ecoloxistas Asociación para a Defensa Ecolóxica de Galiza (ADEGA) e Amigos da Terra, en 2007 un proxecto piloto de compostaxe doméstica no rural. Os resultados aportados polos técnicos especialistas de SOGAMA e das agrupacións ecoloxistas, foron positivos, demostrando que se reducía a produción de lixo e que o compost resultante era apto para as terras galegas. Hoxe en día aínda se seguen a levar a cabo iniciativas deste tipo, como a anunciada por SOGAMA o pasado 12 de marzo para a área da Mariña Lucense na que se instalarán 200 compostadores domésticos repartidos entre Lourenzá, Barreiros, Trabada e Alfoz.

Os concellos galegos tamén se sumaron a esta corrente e en Santiago de Compostela, dende fai un par de anos, é posible solicitar e recibir un composteiro e a información necesaria para instalar na horta ou xardín e comezar a producir abono de forma natural e sinxela. Ademais, nesta mesma localidade, levouse a cabo durante o verán do 2008 un proxecto de reinserción laboral consistente nunha planta de compostaxe na que se trataban máis de oito toneladas de materia vexetal ao día ao tempo que se ensinaba o oficio de compostador.

Maxia Nocturna

Só se pechas os ollos e cres...cando os abres é real...

Imaxe: Noria das festas da Ascensión, Santiago de Compostela. 12/05/2010
Cámara: Sony DSC-S600

O meu último descubrimento radiofónico [Actualizado 11/06/2017]

Agora xa teño unha ocupación obrigatoria, e con moito gusto, dende os luns aos venres das 11 da noite ao comezo do día seguinte. Recén descubrín de casualidade, por motivos da facultade, Planeta Furancho, un programa de música galega e en galego.

Durante unha hora cada noite Vituco e Nuria dánnos a coñecer a grupos tanto emerxentes como xa consolidados da música da terriña. Un pracer para desconectar cada durante un anaco das rutinas do estudo e do traballo.

Como bonus, estiven, de casualidade é certo, presente na gravación do programa número 100, o 22 deste mes, escoitando en directo a Secho e Os Invisibles. ¡Un luxo para comezar o 2010, vaia!


Planeta Furancho: De luns a venres de 23.00 a 24.00 na Radio Galega Música. (Frecuencias)

ACTUALIZADO EN 11/06/2017 Planeta Furancho caeuse da grella da Radio Galega en maio de 2016 pero aínda podedes localizar algúns dos seus podcasts na web da RG.

Así son os enterros na miña terra

13-12-2008

Foi de súpeto. Sen avisar. Ou iso dicían todos. Ninguén coincidía na versión, só tiñan ese punto en común. Uns argumentaban que ía camiño do baño, outros que volvía. Algúns aseveraban que xa se duchara. O certo, a fin de contas, é que dende a noite do seis de decembro el estaba nun cadaleito, no tanatorio municipal. O rosario rezouse axiña, iso dixo miña avoa. Pero case nin había xente, asegurou. A miña avoa é esa clase de muller que nunca esquece ir aos enterros de todos os veciños cos que tratou algunha vez, tamén é das que espera un trato recíproco por parte dos que asistan aos da súa familia. Por ese mesmo motivo pasou parte da noite do sábado velando o cadáver dun home do que eu nin o nome coñecía. Tampouco se ruboriza cando calcula cantos dos da parroquia non se presentan nos velorios, esas reunións sociais tan habituais aquí en Galicia. Porque non se pode negar o que todos aprendemos dende meniños; estas cousas fanse para os que quedan, non para os que se van.

O domingo, a iso das tres, saímos nós dispostas a despedir o cadáver. A primeira vez que eu oíra falar del fora o día anterior, cando á hora da comida se decidira quen había ir ao velorio e á misa. Miña tía coñecíao algo máis, oíra sobre todos os trapos sucios da súa familia. Non obstante, ningunha das dúas sabíamos moito máis del que o seu nome e o apelido da familia. Poida que aos parentes lles importara, cousa moi lóxica, pero dubido que ás outras cincuenta ou sesenta persoas presentes no tanatorio iso lles quitara o sono. Como puiden observar nada máis entrar, empurrando xente, estaban máis interesados no que lle sucedera ao primo da dona do veciño do falecido cando este lle movera un marco. Naquel intre meditei que quizás este fora un caso especial pero lembrando todos os enterros aos que xa asistira deducín que en realidade é a tónica xeral, polo menos na miña vila.

O proceso unha vez se entra no tanatorio é sempre moi parecido. O ritual consiste en achegarse á familia e con seriedade transmitirlles un “acompáñoo no sentimento” ou similar. Se un é crente pode dedicar uns minutos a rezar diante do cadaleito, de non ser así o máis habitual é abandonar a sala e á entrada depositar unha tarxeta de visita onde estea ben visible o nome do familiar máis coñecido na parroquia. Miña tía seguiu o rito paso a paso, mais neste caso asinou no libro de visitas co seu nome, e en letras ben grandes engadiu “Filla de....”. No cadro seguinte anotou o meu nome e apelidos sen esquecer engadir “Neta de....”.

Vinte ou trinta minutos máis tarde, despois de intercambiar impresións corteses e historias da parroquia con todos os coñecidos que se atopaban alí, dirixímonos á igrexa para asistir á misa. Unha vez dentro do edificio, onde o son dos nosos dentes parecía o dunhas castañolas, o cura predicou sobre a esperanza do cumprimento da vontade de Deus. Mentres tanto, os presentes empregaban a hora que durou a misa en descubrir como ían vestidos os que viñan da cidade, quen casara con quen ou quen lle roubara uns ferrados de terra ao veciño.

Teño ido a máis enterramentos de descoñecidos do que sería normal para a miña idade, pero cada vez que asisto a un novo, reafírmome máis nesa idea de que da nosa tradición non se pode desvincular, nin será posible en moito tempo, a sensación de que calquera acontecemento no que se reúna a parroquia pode converterse non nunha festa, pero case nun aperitivo. Polo menos os defuntos, se nos ven dende onde queira que estean, saberán que falamos deles; aínda que sexa ben.

El Ocho

<

Desde lejos te parezco un simple autobús urbano. Verde, con el cartel del número ocho colgando del parabrisas y el logotipo identificativo de mi ciudad en el costado. Igualito a cualquiera de mis compañeros de fatigas. Te estarás preguntando quién soy, por qué soy importante y cuál es el motivo que me permite ocupar estas líneas. Hay una razón, muy clara, definitoria y definitiva: soy, sin lugar a dudas, quien mejor conoce esta ciudad. Sólo yo he recorrido todas y cada una de sus avenidas, o casi todas. Pero incluso para mí la ciudad tiene secretos, callejuelas llenas de encanto que tan sólo alcanzo a imaginar. Eso es lo que más me gusta de Vigo, saber que, por mucho tiempo que pase, siempre podré conocer alguna nueva historia de cualquiera de sus calles más pintorescas.

La mañana empieza temprano para mí, muy temprano. El sol aún no ha salido cuando yo abandono la cochera y me dirijo al trabajo. Sin embargo, no soy el único que comienza la jornada a horas casi nocturnas, muchos de los que me acompañan en mi primer trayecto lo hacen todavía entre legañas y bostezos mal disimulados. Ellos son habitualmente estudiantes que se dirigen a sus institutos o hacen el recorrido completo hasta la Universidad. Se reconocen fácilmente por sus carpetas, sus ojeras de noctambulismo y en ocasiones por sus corrillos de cuchicheos. Hay días en que alguna señora se sube a primera hora con una cesta de la compra vacía, una cesta que volverá llena en pocas horas. Pero casi siempre me encuentro con los mismos rostros madrugadores, al final acabamos siendo casi como una familia.

Arranco en el centro de la ciudad para dirigirme a las afueras, al campus universitario. Por el camino me cruzaré con otra mucha gente que se dirige a pie (los menos) y en coche (la mayoría) al trabajo. Personas que, en su miedo a llegar tarde, no se pararán ni un par de segundos a admirar algunos de nuestros pequeños y deliciosos tesoros urbanos. A echarles un ojo a esas estatuas que permanecen inmutables ante el ir y venir de los transeúntes. Aunque yo me jugaría el claxon a que más de una vez, en el último recorrido de la noche, el eterno nadador me ha guiñado un ojo y el Sireno ha movido una aleta a modo de saludo. A su manera, ellos también conocen a todos los habitantes de la ciudad.




A veces compadezco a esa gente tan apresurada que habita las ciudades, la misma que cae rendida sobre el asiento en mi último trayecto, sin fuerzas ni para alzar un momento la vista y deleitarse con la puesta de sol de nuestro paraíso natural más cercano. Me dan pena porque han olvidado que se trabaja para vivir, que no es bueno vivir para trabajar. Yo no pertenezco a ese tipo de personas, ni de cacharros si me apuráis. Hago todos mis viajes con la calma justa y necesaria en una ciudad como esta. Hay momentos en los que el denso tráfico podría sacarme de mis casillas, pero sé que, si lo permito, no sólo yo saldré perjudicado. Es verdad que los visitantes tachan nuestra circulación de caótica, desordenada y, desde luego, poco comprensiva para con los viandantes, sin embargo, cuando te enfrentas todos los días a ella acabas por descubrir que esperar en el semáforo te ofrece la posibilidad de entender la vida de un modo distinto. Y, si crees que se te hará tarde, con salir un poco antes de casa es suficiente. Estar parado medio minuto en una de las calles principales te permite ver el ajetreo, la vida que bulle en la ciudad, aun en horas tempranas. Te hace preguntarte a dónde se dirigen todas esas personas y por qué. Cuando arrancas de nuevo, algo ha cambiado en tu interior, aunque no lo sepas o no lo entiendas.


Algunos estudiantes se bajan cuando aún no hemos rebasado los límites arquitectónicos de la ciudad. Me refiero a los edificios, claramente, puesto que, a partir de la Avenida de Castrelos, su número disminuye y también sus alturas. Puede que la gente que vive más allá de la Plaza de América se haya dado cuenta de lo interesante que es poder salir a la ventana y ver algo verde que no sea un mantel colgado en el patio de luces del vecino. A mí, desde luego, me encanta llegar a esta zona de la ciudad. Aquí donde las farolas ya no son sucedáneo de los árboles y el canto de los pájaros se oye más fuerte que el rugir de mis motores (bastante ecológicos, por cierto).



Hasta al pasajero más gruñón se le levantan las comisuras de los labios en un amago de sonrisa cuando atravesamos la carretera que divide el Parque de Castrelos. Verde a un lado y verde al otro, pájaros, patos y flores. ¿Qué más se puede desear para llegar contento al trabajo o a la facultad? Luego vendrán las casas familiares, los prados y las parcelas separadas por muros sobre los que se asoman perros revoltosos. En algunos casos nos encontramos con algún ejemplar de ganado doméstico, pero son pocos. A decir verdad, a mí las vacas me asustan, no son demasiado de mi agrado, supongo que esto se debe a que he visto muy pocas. Por ello, me conformo con los caballos que aparecen de vez en cuando en las elevaciones que rodean el área universitaria.

He llegado al final de mi recorrido. Los últimos estudiantes se han bajado en la facultad que se encuentra más alejada de la ciudad y es hora de volver a hacer el trayecto en el sentido inverso. Esta vez recogeré a toda esa gente de las afueras que desea acercarse a la ciudad. Les llevaré a descubrir las calles estrechas por las que casi no entran automóviles y también las avenidas más amplias en las que el tráfico es continuo. Sé que algunos no darán mayor importancia al cambio que supone entrar de nuevo en la ciudad. Pero no pasa nada porque siempre, siempre, viaja conmigo alguien que, por mucho que haga este recorrido, encuentra algo maravilloso en lo que posar su vista. Algo que le emociona, que le encoge el corazón y lo hace latir con algo más de fuerza durante un par de segundos. Es ese el grupo de personas en el que yo me incluyo. No vivimos para trabajar, trabajamos para vivir. Y nunca olvidamos que hasta el más tedioso trabajo puede regalarnos momentos únicos, a veces, a diario.

Acudir a un velorio galego nunca foi tan sinxelo

12/01/2009


Vostede non é de por aquí, non coñece todos os requisitos que é necesario cumprir para presentar os seus respectos a un finado en Galicia. Non se preocupe, sempre está a tempo de aprender, estamos para axudarlle. Teña en conta, iso si, que o tamaño e localización das poboacións nas que se enfrontará a ese lance que é a morte dun galego será un dos riscos que máis inflúan no comportamento que debe amosar.

O primeiro que debe saber é que en Galicia calquera reunión de xente da parroquia pode converterse non nunha festa, pero case nun aperitivo. En situacións de tal calibre como a morte, e se o falecido era boa xente, ou senón tamén, probablemente o primeiro que atope sexa un tanatorio cheo de veciños ansiosos de novas. Este grupo de coñecidos do finado gusta de coñecer todo tipo de historias, a poder ser escabrosas, da vida comunal. Adoran os contos; saber quén casou con quen, quen moveu os marcos da finca que lindaba coa súa ou cal foi a rapaciña que marchou vivir á cidade co mozo. Non se asuste, vostede estará preparado para enfrontarse a toda esa turba ansiosa de noticias.

O protocolo dun velorio inclúe unha serie de pasos que non deben esquecerse e cuxa orde é moi importante. Nada máis entrar debe saudar con brevidade e seriedade a todos aqueles que se cruce camiño da sala do cadaleito. Non é o momento aínda de intercambiar chismes. Unha vez logrou esquivar á maior parte dos presentes e chegar á sala onde agarda a familia deberá, con gran seriedade, transmitirlles o seu pésame. A fórmula máis usual é un conciso “acompáñoo no sentimento”. Se vostede é crente o máis habitual é rezar unha pregaria pola alma do falecido diante do cadaleito. Se este non é o seu caso pode saír da sala, mais recorde deixar na mesiña da entrada a súa tarxeta de visita ou asine o libro que alí amablemente situou o persoal do tanatorio. Este é quizais o paso máis importante de todo o ritual pois deste xeito non só os parentes do finado, senón toda a parroquia, poderán saber que alguén acudiu ao funeral en representación da súa familia.


Enfrontarase agora á situación máis inestable que atopará esa tarde, terá que entender, aceptar, soportar e colaborar coa tradición máis arraigada nas reunións sociais galegas: o “dime dime”. Coñecer a vida dos veciños é a preferencia máis xeneralizada á hora de cubrir o oco entre a visita á familia do finado e o enterro na igrexa. Os temas máis tratados son aqueles que conteñen algún tipo de segredo, problema de herdanzas e partillas ou vodas concertadas. Só con escoitar e poñer cara de asombro, incluso de indignación, poderá saír ao paso dos comentarios. Se de verdade quere introducirse no grupo debería ter preparada de antemán algunha frase como “Pois érache de boa familia....”, “xa se sabe, de tal pau....”...ou similares. Aquí a creatividade é sempre ben recibida, sobre todo se vostede ten tamén algunha historia propia que ofrecer.

A tensión dos actos fúnebres case rematou, o único que lle queda é asistir ao espectáculo que o párroco da comunidade dará mentres predica sobre a esperanza do cumprimento da vontade de Deus. Segundo a época litúrxica en que se celebre a cerimonia leranse uns fragmentos ou outros dos libros sagrados pero a mensaxe será sempre a mesma: Deus é grande e a súa vontade acaba por cumprirse, tarde ou cedo, pero sempre se cumpre. A proba máis evidente será o cadaleito que presida a misa. Non dubide, de todos xeitos, que namentres os veciños repiten os salmos, existirá algún grupo que fóra, ou poida que dentro, da igrexa siga comentando as últimas novas da parroquia. Todo finalizará cando se cubra o nicho no que descansará, seos murmurios lle deixan, o falecido.

Despois de todos estes trámites vostede regresará á súa casa e retornará á súa vida normal, mantendo un recordo quizás entrañable, polo absurdo que é para os estranxeiros, dos ritos funerarios galegos.